CÁC BÀI CA “SERAPHIM” TRONG THÁNH LỄ
TỪ LỜI CA THIÊN QUỐC ĐẾN SỰ THAM DỰ CỦA CỘNG ĐOÀN
Trong Thánh lễ, các bản văn Kyrie, Gloria, Alleluia, Sanctus và Agnus Dei thường được thực hiện bằng hình thức hát và giữ những vị trí khác nhau trong cấu trúc phụng vụ. Đôi khi, chúng được gọi cách biểu tượng là “các bài ca Seraphim”. Tuy nhiên, đây không phải là thuật ngữ chính thức của Sách lễ Rôma hay của các văn kiện phụng vụ. Cách gọi này chỉ có thể được hiểu như một hình ảnh thần học, gợi lên sự hiệp thông giữa phụng vụ trần thế và phụng vụ thiên quốc. Giáo lý Hội Thánh Công giáo khẳng định rằng phụng vụ trần thế là sự nếm trước phụng vụ trên trời, nơi các quyền lực thiên quốc, các thánh và toàn thể tạo thành cùng tham dự vào việc ca ngợi Thiên Chúa.¹
Tuy có thể được quy tụ dưới một hình ảnh chung, các bản văn này không thuộc cùng một loại hành vi phụng vụ. Quy Chế Tổng quát Sách lễ Roma (QCSLRM) phân biệt những bản văn cấu thành một nghi thức hay hành vi độc lập, như Gloria, Thánh vịnh đáp ca, Alleluia và câu trước Tin Mừng, Sanctus, với những bài ca đi kèm một nghi thức, như ca nhập lễ, ca dâng lễ, Agnus Dei và ca hiệp lễ.²
1. Nguồn gốc Kinh Thánh và vị trí phụng vụ
Kyrie eleison là lời tung hô Đức Kitô và lời khẩn cầu lòng thương xót. QCSLRM số 52 quy định rằng lời tung hô này được thực hiện bởi cộng đoàn, với ca đoàn hoặc người xướng tham gia. Mỗi lời tung hô thường được hát hoặc đọc hai lần, có thể lặp lại tùy hoàn cảnh và hình thức âm nhạc.³
Gloria in excelsis Deo có nguồn gốc từ lời ca của các thiên thần trong trình thuật Đức Kitô giáng sinh: “Vinh danh Thiên Chúa trên trời, bình an dưới thế cho người thiện tâm” (Lc 2,14). Trong Thánh lễ, đây là một thánh thi cổ kính, trong đó Hội Thánh chúc tụng và cầu khẩn Thiên Chúa Cha và Con Chiên. Gloria được hát hoặc đọc vào những ngày được Sách lễ quy định; bản văn không được thay thế bằng một bản văn khác.⁴
Alleluia thuộc Phụng vụ Lời Chúa. QCSLRM số 62 xác định rằng sau bài đọc ngay trước Tin Mừng, Alleluia hoặc một lời tung hô khác theo mùa phụng vụ được hát. Đây là “một nghi thức hay hành vi phụng vụ tự thân”, qua đó cộng đoàn đón chào Đức Kitô sắp nói với mình trong Tin Mừng và tuyên xưng đức tin bằng tiếng hát. QCSLRM số 63 quy định thêm rằng Alleluia hoặc câu tung hô trước Tin Mừng có thể được bỏ nếu không được hát. Như vậy, Alleluia không phải chỉ là một bài hát chuyển tiếp; hình thức phụng vụ của nó là lời tung hô bằng tiếng hát. Khi không hát, Sách lễ dự liệu việc bỏ thay vì buộc phải đọc. Trong Mùa Chay, Alleluia được thay bằng câu tung hô trước Tin Mừng theo quy định.⁵
Sanctus có nền tảng trực tiếp nơi Is 6,3: các Seraphim tung hô trước ngai Thiên Chúa: “Thánh! Thánh! Thánh!”. Bản văn phụng vụ còn kết hợp với lời tung hô Đức Giêsu khi Người vào Giêrusalem: “Chúc tụng Đấng ngự đến nhân danh Chúa” (Mt 21,9). QCSLRM số 79 xác định rằng trong lời tung hô này, toàn thể cộng đoàn hợp tiếng với các quyền lực thiên quốc. Đây là cơ sở trực tiếp và rõ ràng nhất để liên hệ Sanctus với hình ảnh các Seraphim.⁶
Agnus Dei bắt nguồn từ lời Gioan Tẩy Giả: “Đây là Chiên Thiên Chúa, Đấng xóa bỏ tội trần gian” (Ga 1,29). Trong phụng vụ Rôma, lời khẩn cầu này đi kèm nghi thức bẻ bánh. QCSLRM số 83 quy định Agnus Dei thường được ca đoàn hoặc người xướng hát, cộng đoàn đáp lại; nếu không hát thì được đọc thành tiếng. Có thể lặp lại bao lâu cần thiết trong thời gian bẻ bánh, lần cuối kết thúc bằng “xin ban bình an cho chúng tôi”.⁷
2. “Ca Seraphim”: một hình ảnh thần học
Từ những dữ kiện trên, có thể sử dụng cách gọi “ca Seraphim” như một hình ảnh thần học, miễn là không coi đây là một phân loại chính thức của phụng vụ.
Cơ sở vững chắc nhất nằm ở Sanctus. Isaia mô tả các Seraphim tung hô “Thánh! Thánh! Thánh!” trước ngai Thiên Chúa (Is 6,1–3); QCSLRM lại diễn tả cộng đoàn trần thế hợp tiếng với các quyền lực thiên quốc khi hát Sanctus.⁸ Hai dữ kiện này tạo nên một liên hệ thần học rõ ràng giữa tiếng hát của Hội Thánh và lời tung hô thiên quốc.
Tuy nhiên, không nên từ đó kết luận rằng Kyrie, Gloria, Alleluia, Sanctus và Agnus Dei đều là những “lời ca của các Seraphim”. Mỗi bản văn có nguồn gốc, lịch sử và chức năng phụng vụ riêng. Điều có thể khẳng định là các bản văn này, trong những vị trí khác nhau của Thánh lễ, góp phần diễn tả việc Hội Thánh tham dự vào hành động thờ phượng của Đức Kitô và hiệp thông với phụng vụ thiên quốc. Giáo lý Hội Thánh Công giáo trình bày phụng vụ như hành động của toàn thể Đức Kitô (Christus totus), trong đó phụng vụ trần thế đã được kết hợp với phụng vụ trên trời.⁹
3. Thánh nhạc trong hành động phụng vụ
Giá trị của thánh nhạc không thể tách khỏi hành động phụng vụ mà nó phục vụ. Công đồng Vaticanô II xác định rằng ca đoàn thực thi một chức năng phụng vụ đích thực và khuyến khích cộng đoàn tham dự bằng những lời tung hô, lời đáp, Thánh vịnh, điệp ca và bài hát. Các bản văn dành cho việc hát phải phù hợp với giáo lý Công giáo và chủ yếu được lấy từ Kinh Thánh hoặc các nguồn phụng vụ.¹⁰
Musicam Sacram nhấn mạnh rằng sự tham dự phụng vụ phải vừa nội tâm vừa ngoại tại. Người tín hữu kết hợp tâm trí với điều mình hát và lắng nghe; ca đoàn có nhiệm vụ thực hiện chính xác phần thuộc về mình đồng thời khuyến khích sự tham dự tích cực của cộng đoàn.¹¹
Vì thế, tiêu chuẩn của thánh nhạc không nằm trước hết ở mức độ phức tạp của tác phẩm hay khả năng trình diễn của ca đoàn, mà ở sự phù hợp với bản văn, hành động phụng vụ và sự tham dự của cộng đoàn. Sacrosanctum Concilium nhấn mạnh rằng thánh nhạc càng thánh thiện khi càng gắn bó với hành động phụng vụ, góp phần diễn tả lời cầu nguyện, thúc đẩy sự hiệp nhất và làm cho nghi lễ thêm long trọng.¹²
4. Một vài định hướng mục vụ
Trước hết, việc đào tạo ca viên cần bao gồm Kinh Thánh, phụng vụ và thần học, bên cạnh kỹ năng âm nhạc. Người phục vụ thánh nhạc cần hiểu bản văn và hành động phụng vụ mà mình đang phục vụ.
Thứ đến, cần tôn trọng các bản văn thuộc Ordo Missae. QCSLRM số 366 quy định những bản văn này không được tùy tiện thay thế bằng những bài hát khác. Vì thế, việc phổ nhạc phải phục vụ bản văn phụng vụ chứ không làm biến đổi nội dung của bản văn.
Sau cùng, cần giúp cộng đoàn nhận ra rằng tiếng hát trong Thánh lễ là một hình thức tham dự vào chính hành động phụng vụ. Ca đoàn không đứng ngoài cộng đoàn để trình diễn, mà thực thi một thừa tác vụ nhằm phục vụ việc cầu nguyện chung. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa ca đoàn, người xướng, chủ tế và cộng đoàn, để mỗi thành phần thực hiện đúng phần việc của mình.¹³
Kết luận
Kyrie, Gloria, Alleluia, Sanctus và Agnus Dei có nguồn gốc, vị trí và chức năng khác nhau trong Thánh lễ. Vì thế, “các bài ca Seraphim” không phải là một phân loại phụng vụ chính thức. Đây chỉ có thể là một hình ảnh thần học, trong đó Sanctus là điểm liên hệ trực tiếp và chắc chắn nhất với các Seraphim trong Isaia 6.
Điều quan trọng hơn thuật ngữ là thực tại phụng vụ được biểu tượng ấy diễn tả: Hội Thánh trần thế tham dự vào việc thờ phượng Thiên Chúa trong Đức Kitô và được hiệp thông với phụng vụ thiên quốc. Vì thế, tiếng hát trong Thánh lễ không phải là phần trang trí thêm vào nghi thức. Khi được đặt đúng chỗ, đúng bản văn và đúng chức năng, tiếng hát trở thành một hành vi phụng vụ, góp phần làm cho đức tin của Hội Thánh được tuyên xưng bằng chính lời ca.
“Đấng ngự trên ngai và Con Chiên được chúc tụng, danh dự, vinh quang và quyền năng đến muôn thuở muôn đời!” (Kh 5,13).
Chú thích
1. Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1090; 1136–1138.
2. Quy Chế Tổng Quát Sách Lễ Rôma (QCSLRM), số 37.
3. QCSLRM, số 52.
4. QCSLRM, số 53; x. Lc 2,14.
5. QCSLRM, số 62–63.
6. QCSLRM, số 79; x. Is 6,1–3; Mt 21,9.
7. QCSLRM, số 83; x. Ga 1,29.
8. Is 6,1–3; QCSLRM, số 79.
9. Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1090; 1136–1138.
10. Công đồng Vaticanô II, Sacrosanctum Concilium, số 29–30.
11. Bộ Phụng tự, Musicam Sacram, số 15–19.
12. Công đồng Vaticanô II, Sacrosanctum Concilium, số 112.
13. Musicam Sacram, số 19; QCSLRM, số 294.
