DẪN NHẬP
Nhân loại chưa bao giờ sở hữu nhiều tri thức, công nghệ và quyền năng như hôm nay. Con người có thể giải mã những bí mật của sự sống, vượt qua những khoảng cách từng tưởng không thể và tạo nên những hệ thống trí tuệ ngày càng tinh vi. Thế nhưng, giữa những thành tựu phi thường ấy, chiến tranh vẫn tàn phá, bạo lực vẫn bùng lên, bất công vẫn nghiền nát những phận người yếu thế. Điều đáng sợ hơn cả là con người có thể chứng kiến nỗi đau của đồng loại mà lương tâm vẫn dửng dưng.
Vì sao một nhân loại ngày càng thông minh lại chưa chắc nhân bản hơn? Vì sao con người khao khát điều thiện nhưng vẫn gây ra sự dữ; mong muốn tự do mà lại trở thành nô lệ cho chính tham vọng của mình? Phải chăng chúng ta đã học được rất nhiều về thế giới, nhưng vẫn chưa hiểu thấu chủ thể đang làm nên thế giới ấy: chính con người?
“Con người là ai?” không chỉ là câu hỏi của triết gia hay nhà thần học. Đó còn là nỗi thao thức của người thành công nhưng không tìm thấy ý nghĩa cuộc đời; của người đau khổ muốn hiểu số phận mình; của người đứng trước cái chết và tự hỏi điều gì còn lại sau mọi thành tựu. Câu hỏi ấy cũng đặt ra cho mỗi nền văn minh khi phải quyết định điều gì làm nên phẩm giá con người, ai cần được bảo vệ và đâu là giới hạn của quyền lực.
Từ cổ đại đến hiện đại, các triết thuyết và truyền thống tôn giáo đã không ngừng tìm kiếm câu trả lời. Có người đặt niềm tin vào lý trí và nhân đức; có người tìm sự giải thoát khỏi dục vọng và khổ đau; có người đề cao tự do, đấu tranh chống tha hóa hoặc khám phá những chiều sâu vô thức của con người. Mỗi con đường đều mở ra những nhận thức đáng quý, nhưng cũng đặt ra những vấn nạn chưa thể giải quyết trọn vẹn.
Chuyên đề này lần theo hành trình tìm kiếm ấy, trước hết qua những khám phá và giới hạn của tư tưởng nhân loại, rồi bước vào mạc khải Kinh Thánh, nơi con người được soi sáng về nguồn gốc, phẩm giá, những thương tích và cùng đích của mình. Đây không phải cuộc đối chiếu để phân định truyền thống nào ưu việt hơn, càng không phải nỗ lực quy mọi tư tưởng về một hệ thống duy nhất. Điều chúng ta tìm kiếm là một cái nhìn ngày càng sâu xa và trung thực về con người, để từ đó nhận ra không chỉ mình là ai, mà còn được mời gọi trở thành ai.
PHẦN I. NHÂN LOẠI ĐI TÌM KHUÔN MẶT CỦA CHÍNH MÌNH
I. HY LẠP: TỪ TỰ VẤN ĐẾN NGHỆ THUẬT SỐNG
Trong thế giới Hy Lạp cổ đại, lời nhắn Gnōthi seauton – “Hãy tự biết mình” – gắn với đền thờ Apollo tại Delphi đã trở thành biểu tượng của khát vọng tự nhận thức.[1] Nhưng tự biết mình không chỉ là nhận ra khả năng hay giới hạn của bản thân. Đó còn là khám phá điều gì làm nên một đời sống tốt đẹp, đâu là những giá trị đáng theo đuổi và con người có thể trở nên cao quý nhờ điều gì.
Từ mối bận tâm ấy, Socrates, Plato và Aristotle đã mở ra ba hướng suy tư có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử triết học phương Tây.
1. Socrates – Biết mình để sống một đời đáng sống
Socrates (khoảng 470–399 TCN) không để lại tác phẩm do chính ông viết. Tư tưởng của ông được biết đến chủ yếu qua các đối thoại của Plato và những chứng từ cổ đại khác. Dù cần phân biệt Socrates lịch sử với hình ảnh được các tác giả ấy trình bày, người ta vẫn nhận ra một nét đặc trưng trong di sản của ông: triết học trước hết là cuộc chất vấn chính đời sống con người.
Socrates thường bắt đầu bằng những câu hỏi tưởng như đơn giản: Công bằng là gì? Can đảm là gì? Thế nào là một người tốt? Những người đối thoại ban đầu có thể trả lời rất tự tin, nhưng qua những câu hỏi tiếp theo, họ dần nhận ra rằng điều mình tưởng đã hiểu rõ lại chứa đựng nhiều mâu thuẫn. Socrates không vội trao cho họ một định nghĩa; ông khiến họ nhận ra sự thiếu vững chắc trong những xác tín của chính mình.
Ở đây xuất hiện một khám phá quan trọng: nguy hiểm lớn nhất của sự thiếu hiểu biết không hẳn là không biết, nhưng là tưởng mình đã biết. Người ý thức được giới hạn của mình còn có thể tiếp tục tìm kiếm; người tuyệt đối hóa hiểu biết của mình dễ khép kín trước chân lý. Tuy nhiên, Socrates không xem việc tự vấn chỉ là một thao tác trí tuệ. Trong tác phẩm Biện hộ, Plato thuật lại lời ông: “Một đời sống không được xem xét thì không đáng sống đối với con người.”[2] Câu nói ấy không phủ nhận giá trị của những người chưa từng học triết học, nhưng nhấn mạnh rằng đời sống con người cần được soi xét dưới ánh sáng của chân lý và điều thiện.
Một người có thể thành đạt, giàu có, được kính trọng mà chưa từng nghiêm túc tự hỏi: Mình đang sống vì điều gì? Những điều mình theo đuổi có thực sự đáng quý? Thành công có làm mình trở thành người tốt hơn không?
Socrates đưa triết học ra khỏi những suy đoán thuần túy để trở thành một đòi hỏi đối với lương tâm. Biết nhiều chưa hẳn là khôn ngoan; tranh luận giỏi chưa chắc đã sống công chính. Giá trị của tri thức còn được thử thách qua cách con người sử dụng nó để định hướng cuộc đời. Chính vì thế, việc Socrates chấp nhận án tử thay vì từ bỏ sứ mạng chất vấn và tìm kiếm chân lý đã trở thành một chứng từ đặc biệt: đối với ông, có những giá trị cao hơn sự an toàn và cả mạng sống của bản thân.
2. Plato – Trật tự của linh hồn và cuộc chiến nội tâm
Plato (khoảng 427–347 TCN), học trò của Socrates, đưa cuộc tìm kiếm vào chiều sâu của đời sống nội tâm. Nếu Socrates chất vấn con người về điều mình biết và cách mình sống, Plato tìm hiểu vì sao con người có thể nhận ra điều thiện mà vẫn bị lôi kéo theo những ham muốn trái ngược.
Trong quyển IV của Cộng hòa, Plato phân biệt ba phương diện của linh hồn: lý trí (logistikon), khí phách (thymoeides) và ham muốn (epithymētikon).[3] Đây không phải ba thực thể tách biệt, nhưng là những động lực khác nhau cùng tác động đến đời sống con người.
Lý trí hướng đến chân lý và điều thiện; khí phách biểu lộ qua lòng can đảm, ý thức danh dự và khả năng phẫn nộ trước bất công; còn ham muốn gắn với nhu cầu, khoái lạc và những lợi ích trước mắt. Khi những động lực ấy không được điều hòa, con người có thể trở thành một hữu thể bị chia rẽ ngay trong chính mình.
Kinh nghiệm ấy rất gần gũi: ta biết một lời nói có thể gây tổn thương nhưng vẫn buông ra vì tức giận; hiểu rằng một lợi ích không chính đáng sẽ làm tổn hại người khác nhưng vẫn bị nó hấp dẫn; muốn sống ngay thẳng mà lại sợ những thiệt thòi phải gánh chịu. Con người không chỉ đấu tranh với hoàn cảnh bên ngoài, mà còn phải đối diện với những sức mạnh trái ngược trong lòng mình.
Đối với Plato, công chính không chỉ là tuân thủ luật lệ, nhưng trước hết là thiết lập một trật tự đúng đắn trong linh hồn: lý trí hướng dẫn, khí phách hỗ trợ điều thiện, còn ham muốn được điều chỉnh theo một mục đích xứng đáng. Công chính, theo nghĩa ấy, không đơn giản là làm những điều đúng, nhưng là trở thành một con người có đời sống nội tâm được tổ chức theo điều thiện.
Từ đây, Plato đặt lại ý nghĩa của tự do. Người làm theo mọi ham muốn chưa phải là tự do, bởi có thể đang bị chính những ham muốn ấy thống trị. Một người sở hữu nhiều quyền lựa chọn nhưng không cưỡng lại nổi lòng tham hay cơn giận vẫn chưa làm chủ bản thân.
Đóng góp sâu sắc của Plato là nhận ra rằng con người không chỉ cần được giải phóng khỏi những ràng buộc bên ngoài, mà còn cần tìm lại sự thống nhất trong chính tâm hồn mình. Tuy nhiên, quan niệm ấy cũng đặt ra một vấn đề lớn: liệu lý trí có đủ sức thiết lập trật tự mà nó nhận ra là đúng, khi những xung đột nội tâm vẫn không ngừng diễn ra?
3. Aristotle – Nhân đức và sự hình thành nhân cách
Aristotle (384–322 TCN), học trò của Plato, tiếp tục tìm kiếm ý nghĩa của đời sống tốt đẹp, nhưng đặc biệt chú trọng đến hành động, thói quen và sự hình thành nhân cách. Trong Đạo đức học Nicomachus, ông đặt câu hỏi: đâu là mục đích tối hậu mà mọi hoạt động của con người hướng tới?
Ông gọi mục đích ấy là eudaimonia, thường được dịch là “hạnh phúc”, nhưng chính xác hơn là một đời sống tốt đẹp và viên mãn. Đó không phải cảm giác sung sướng nhất thời, cũng không chỉ là thành công hay thỏa mãn những mong muốn cá nhân, mà là sự phát triển tốt đẹp của đời sống con người qua những hoạt động phù hợp với nhân đức.[4]
Điểm độc đáo trong tư tưởng Aristotle là ông không đồng nhất việc hiểu điều thiện với việc trở thành người tốt. Nhân đức không tự nhiên xuất hiện chỉ vì con người biết điều đúng; nó được hình thành qua những lựa chọn và hành động được lặp lại. Ta trở nên công chính bằng việc thực hành công chính, trở nên can đảm qua những hành vi can đảm, trở nên tiết độ nhờ tập sống tiết độ.[5]
Điều ấy có nghĩa là mỗi hành động không chỉ tạo ra một kết quả bên ngoài, mà còn âm thầm góp phần tạo nên chính con người thực hiện hành động ấy. Một lần gian dối có thể đem lại lợi ích trước mắt, nhưng sự gian dối lặp đi lặp lại sẽ hình thành một nhân cách thiếu trung thực. Ngược lại, những lựa chọn ngay thẳng, dù nhỏ bé và đôi khi phải trả giá, dần tạo nên một con người đáng tin cậy.
Tuy nhiên, Aristotle không chủ trương một nền đạo đức máy móc. Sống tốt còn đòi hỏi phronēsis – sự khôn ngoan thực hành – để nhận định điều thích hợp trong những hoàn cảnh cụ thể. Không phải mọi tình huống đều có thể giải quyết bằng một công thức có sẵn; con người cần học cách phân định, cân nhắc và lựa chọn điều thiện với sự sáng suốt được trưởng thành qua kinh nghiệm.
Aristotle cũng nhận ra rằng hạnh phúc không thể đạt tới trong sự cô lập. Tình bạn, gia đình và cộng đồng là những chiều kích thiết yếu của đời sống tốt đẹp. Đặc biệt, trong tình bạn dựa trên nhân đức, con người không tìm người khác chỉ vì lợi ích hay khoái lạc, nhưng mong điều tốt cho người ấy vì chính họ.[6] Như thế, đời sống viên mãn không chỉ là sự hoàn thiện cá nhân, mà còn được thực hiện qua những tương quan tốt đẹp.
Dẫu vậy, Aristotle không cho rằng nhân đức có thể bảo đảm con người tránh khỏi mọi bất hạnh. Những mất mát nghiêm trọng, sự thiếu thốn và những biến cố ngoài khả năng kiểm soát vẫn có thể ảnh hưởng sâu xa đến một đời sống. Hạnh phúc vì thế vừa đòi hỏi nỗ lực sống tốt, vừa mang tính mong manh của thân phận con người.
4. Một câu hỏi còn mở
Qua Socrates, Plato và Aristotle, triết học Hy Lạp đã thực hiện một bước tiến quan trọng: từ việc chất vấn những xác tín của bản thân đến khám phá trật tự nội tâm và sự hình thành nhân cách. Con người không còn được đánh giá chỉ qua những gì mình sở hữu hay đạt được, nhưng còn qua phẩm chất của đời sống và cách mình thực hiện điều thiện. Tuy nhiên, một vấn nạn vẫn chưa thôi day dứt: nếu con người có khả năng nhận biết điều thiện và rèn luyện nhân đức, vì sao vẫn có thể phản bội chính điều mình nhận ra là đúng? Và nếu hạnh phúc gắn liền với một đời sống công chính, phải hiểu thế nào về những người lương thiện nhưng chịu bất công, đau khổ và cái chết?
Những câu hỏi ấy không phủ nhận thành tựu của triết học Hy Lạp. Chúng cho thấy biết điều thiện, thực hiện điều thiện và đạt tới hạnh phúc không phải lúc nào cũng là một hành trình thẳng tắp. Chính khoảng cách ấy sẽ tiếp tục thôi thúc nhân loại tìm kiếm những con đường khác để hiểu con người và thân phận của mình.
II. PHƯƠNG ĐÔNG – CON NGƯỜI TRONG TƯƠNG QUAN VÀ KHỔ ĐAU
Nếu triết học Hy Lạp khám phá con người qua lý trí, nhân đức và đời sống nội tâm, các truyền thống phương Đông mở ra những chiều kích khác: con người được hình thành trong các mối tương quan, trưởng thành nhờ tu dưỡng, tìm sự quân bình khi nhận ra giới hạn của mình và khao khát giải thoát khỏi khổ đau. Tuy nhiên, Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo không phải những biến thể của cùng một học thuyết. Mỗi truyền thống có một cách hiểu riêng về con người và cùng đích của đời sống.
1. Nho giáo – Khổng Tử và đạo làm người
Khổng Tử (551–479 TCN) không bắt đầu bằng một định nghĩa trừu tượng về bản tính con người. Mối quan tâm hàng đầu của ông là làm thế nào để con người sống đúng đạo lý, xây dựng gia đình hòa thuận và một xã hội có trật tự. Đối với ông, giá trị của con người không chỉ được nhận ra qua những điều người ấy hiểu biết, nhưng còn qua cách đối xử với người khác.
Trung tâm tư tưởng Khổng Tử là chữ nhân (仁). Nhân không đơn thuần là lòng thương cảm, nhưng là phẩm chất đạo đức chi phối toàn bộ cách sống và ứng xử. Người có nhân biết vượt khỏi lợi ích riêng để nhìn nhận người khác như những con người đáng được tôn trọng và đối xử đúng đắn.
Khi Nhan Uyên hỏi về đức nhân, Khổng Tử trả lời: “Khắc kỷ phục lễ vi nhân” – chế ngự bản thân, trở về với lễ, ấy là nhân.[7] Chữ lễ ở đây không chỉ là nghi thức hay phép lịch sự, nhưng còn là những chuẩn mực giúp con người điều chỉnh hành vi để sống hài hòa trong cộng đồng. Một người không thể tự nhận mình có nhân nếu để lòng tham, tính kiêu ngạo hay cơn giận làm tổn thương những người chung quanh.
Tư tưởng ấy được diễn tả súc tích trong lời Khổng Tử nói với Tử Cống: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” – điều mình không muốn, đừng làm cho người khác.[8] Đây là một nguyên tắc đạo đức sâu sắc, vì nó buộc con người bước ra khỏi vị trí trung tâm của chính mình để nhìn hành vi từ phía người phải đón nhận hành vi ấy. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn là Khổng Tử không xem con người như một cá thể biệt lập. Con người được hình thành và trưởng thành qua những tương quan cụ thể: cha mẹ và con cái, anh chị em, bằng hữu, người lãnh đạo và cộng đồng. Những tương quan ấy vừa là môi trường thực hành đạo đức, vừa là nơi phẩm chất của một người được thử thách.
Ở đây xuất hiện một khám phá quan trọng: con người không thể hiểu đầy đủ chính mình nếu tách khỏi những tương quan làm nên cuộc đời mình. Một người có thể rất tài giỏi nhưng thiếu lòng nhân; có thể đạt địa vị cao mà không biết tôn trọng người dưới quyền. Sự trưởng thành đích thực không chỉ được đo bằng những gì ta đạt được, nhưng còn bằng điều tốt đẹp mà người khác nhận được qua cách sống của ta.
Dẫu vậy, tư tưởng Khổng Tử cũng đặt ra một vấn đề cần suy nghĩ: khi đạo đức được diễn tả chủ yếu qua các vai trò và trật tự xã hội, làm thế nào bảo vệ phẩm giá của cá nhân trước những tập tục hoặc quyền lực có thể trở nên bất công? Đây là câu hỏi vượt ra ngoài hoàn cảnh lịch sử của Khổng Tử và vẫn còn ý nghĩa đối với mọi xã hội hôm nay.
2. Mạnh Tử và Tuân Tử – Con người vốn thiện nhưng cần được giáo hóa
Mạnh Tử (khoảng 372–289 TCN) và Tuân Tử (khoảng 310–235 TCN) cùng kế thừa truyền thống Khổng Tử, nhưng bất đồng về điểm xuất phát của đời sống đạo đức. Cuộc tranh luận của họ đặt ra một vấn đề căn bản: điều thiện đã có sẵn như một khả năng tự nhiên, hay chủ yếu được hình thành nhờ giáo dục và rèn luyện?
Mạnh Tử – Những mầm mống của điều thiện
Mạnh Tử chủ trương tính thiện, nhưng không có nghĩa con người tự nhiên luôn hành động tốt. Theo ông, trong mỗi người đã có những mầm mống đạo đức cần được nuôi dưỡng để phát triển.
Ông đưa ra một hình ảnh nổi tiếng: bất ngờ thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, người ta thường lập tức kinh hãi và thương xót. Phản ứng ấy không nhất thiết xuất phát từ mong muốn được khen thưởng hay tìm kiếm lợi ích, nhưng biểu lộ một khả năng cảm thông vốn có nơi con người.[9] Từ đó, Mạnh Tử trình bày bốn mầm mống đạo đức: lòng trắc ẩn là khởi điểm của nhân; biết hổ thẹn là khởi điểm của nghĩa; biết nhường nhịn là khởi điểm của lễ; khả năng phân biệt phải trái là khởi điểm của trí.
Điểm sâu sắc trong tư tưởng Mạnh Tử là sự phân biệt giữa khả năng hướng thiện và nhân cách đã trưởng thành. Hạt giống tốt không đương nhiên trở thành cây tốt. Lòng trắc ẩn có thể phát triển thành trách nhiệm, nhưng cũng có thể bị lợi ích riêng và sự vô cảm làm cho chai cứng. Vì thế, giáo dục trước hết là khơi dậy và nuôi dưỡng những khả năng tốt đẹp trong con người.
Tuân Tử – Điều thiện là thành quả của giáo dục
Trái với Mạnh Tử, Tuân Tử nhấn mạnh rằng những khuynh hướng tự nhiên của con người, nếu buông theo mà không được giáo hóa, dễ dẫn đến tranh đoạt và hỗn loạn. Trong thiên Tính ác, ông cho rằng điều thiện cần được hình thành qua học tập, lễ nghĩa và sự rèn luyện có ý thức.[10] Tuy nhiên, không nên hiểu Tuân Tử như thể ông phủ nhận khả năng trở nên tốt của con người. Trái lại, chính vì tin rằng con người có thể được biến đổi, ông mới đề cao vai trò của giáo dục và những chuẩn mực đạo đức.
Nếu Mạnh Tử nhấn mạnh điều thiện cần được vun trồng từ bên trong, Tuân Tử nhấn mạnh sức mạnh uốn nắn của giáo dục và môi trường. Hai lập trường khác nhau về bản tính con người, nhưng cùng nhìn nhận rằng nhân cách không tự nhiên đạt tới sự trưởng thành.
Cuộc tranh luận ấy vẫn mang tính thời sự. Một đứa trẻ được nuôi dưỡng trong yêu thương có thể phát triển lòng tin và sự cảm thông; nhưng cũng chính đứa trẻ ấy, nếu lớn lên giữa bạo lực và dối trá, có thể hình thành những phản ứng hoàn toàn khác. Điều này không có nghĩa hoàn cảnh quyết định tất cả, nhưng cho thấy khả năng đạo đức của con người cần được nâng đỡ bởi giáo dục, những tương quan tốt đẹp và trách nhiệm cá nhân.
Vấn đề sâu xa không chỉ là con người vốn thiện hay ác, nhưng là: điều gì giúp con người phát triển những khả năng tốt đẹp, và điều gì khiến họ thành xa lạ với những giá trị mà mình từng nhận biết?
3. Đạo giáo – Lão Tử và giới hạn của ý chí thống trị
Nếu Nho giáo chú trọng việc tu dưỡng và trật tự xã hội, tư tưởng Lão Tử mở ra một hướng nhìn khác: con người cần nhận ra giới hạn của mình trước một thực tại rộng lớn hơn mọi dự tính và khả năng kiểm soát. Ngay chương đầu Đạo Đức Kinh đã viết: “Đạo khả đạo, phi thường Đạo” – Đạo có thể diễn tả thành lời thì không phải Đạo thường hằng.[11] Lời mở ấy nhắc rằng thực tại không thể bị thu gọn hoàn toàn vào những khái niệm hay định nghĩa do con người tạo ra. Sự khôn ngoan bắt đầu khi ta nhận ra giới hạn của chính cách hiểu mình.
Trong chương 25, Lão Tử viết: “Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp Đạo, Đạo pháp tự nhiên” – người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo Đạo, Đạo thuận theo tự nhiên.[12]
Ở đây, tự nhiên không chỉ là thế giới cây cỏ, núi sông, nhưng còn gợi đến sự vận hành theo bản tính tự thân, không bị cưỡng ép bởi một ý chí áp đặt. Con người không phải trung tâm tuyệt đối của thực tại; sống khôn ngoan là biết điều chỉnh mình theo một trật tự lớn hơn những ham muốn riêng.
Một khái niệm quan trọng khác là vô vi (wuwei). Vô vi không có nghĩa không làm gì, nhưng là hành động không cưỡng ép, không can thiệp quá mức và không tìm cách áp đặt ý muốn của mình lên mọi sự. Đó là một lối hành động biết tôn trọng tính chất và nhịp vận hành của thực tại.[13] Tư tưởng này đặc biệt đáng suy nghĩ trong một nền văn minh luôn muốn gia tăng khả năng kiểm soát. Con người tìm cách làm chủ thiên nhiên, hoạch định tương lai, đo lường thành công và bảo đảm mọi kết quả. Nhưng càng muốn kiểm soát tất cả, ta càng dễ bất an trước những gì vượt khỏi quyền lực của mình.
Có những thất bại không phát xuất từ việc ta thiếu khả năng, nhưng từ việc không chấp nhận giới hạn. Có những đổ vỡ xảy ra vì con người muốn điều khiển người khác thay vì hiểu họ; muốn chiếm hữu thay vì tôn trọng; muốn cưỡng ép thực tại thay vì học cách sống phù hợp với nó.
Lão Tử nhắc đến một nghịch lý của sự khôn ngoan: không phải lúc nào làm nhiều hơn cũng đạt được điều tốt hơn; đôi khi chính khả năng biết dừng lại mới giúp con người tránh được những sai lầm lớn nhất. Tuy nhiên, tư tưởng vô vi cũng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm hành động: khi đứng trước bất công, áp bức hay đau khổ của người khác, đâu là ranh giới giữa không cưỡng ép và sự thụ động? Phân biệt ấy cần thiết để sự khôn ngoan không trở thành lý do biện minh cho thái độ dửng dưng.
4. Phật giáo – Khổ đau, vô thường và con đường giải thoát
Phật giáo khởi đi từ một kinh nghiệm không ai có thể tránh khỏi: sinh, lão, bệnh tử; chia lìa người mình yêu thương; gặp điều không mong muốn; không đạt được điều mình khao khát – tất cả cho thấy cuộc sống con người luôn mang dấu ấn của giới hạn và biến đổi. Tuy nhiên, Phật giáo không dừng lại ở việc mô tả đời sống như một chuỗi bất hạnh. Vấn đề căn bản được đặt ra: vì sao con người đau khổ, và liệu có con đường nào đưa đến sự chấm dứt khổ đau?
Tứ Diệu đế – Nhìn thẳng vào sự thật của khổ đau
Trong Kinh Chuyển pháp luân, Đức Phật trình bày Tứ Diệu đế: khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ và con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ.[14] Tiến trình đó đòi con người nhìn thẳng vào thực tại, nhận diện nguyên nhân và thực hành một con đường chuyển hóa.
Theo Phật giáo, khát ái và chấp thủ giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì khổ đau. Con người thường muốn những điều vô thường trở thành vĩnh viễn: tuổi trẻ không tàn phai, sức khỏe không suy giảm, người thân không chia lìa, thành công không mất đi. Nhưng chính việc đòi hỏi những thực tại biến đổi phải đem lại một sự bảo đảm tuyệt đối khiến con người dễ rơi vào bất an và thất vọng.
Một người có thể yêu thương sâu sắc, nhưng khi tình yêu biến thành chiếm hữu, người ấy bắt đầu đau khổ vì muốn kiểm soát người mình yêu. Một người có thể nỗ lực thành công, nhưng khi đồng nhất toàn bộ giá trị bản thân với thành công, thất bại có thể khiến họ cảm thấy mình chẳng còn là gì. Ở đây, Phật giáo giúp nhận diện một nguồn gốc tinh vi của khổ đau: không chỉ những gì ta mất đi làm ta đau khổ, mà còn cả cách ta bám víu vào những gì không thể giữ mãi.
Dĩ nhiên, không thể từ đó kết luận mọi đau khổ đều do người đau khổ tự gây ra. Bệnh tật, bạo lực và bất công là những thực tại khách quan, cần được chữa trị và khắc phục. Việc chuyển hóa thái độ nội tâm không thay thế trách nhiệm bảo vệ người bị tổn thương.
Vô ngã – Khi cái tôi không còn là một thực thể bất biến
Một chiều kích quan trọng khác của Phật giáo là giáo lý vô ngã (anattā). Giáo lý này không đơn giản phủ nhận sự tồn tại của con người, nhưng chất vấn quan niệm về một cái tôi độc lập, bất biến và có thể làm chủ tuyệt đối chính mình.
Trong Kinh Vô ngã tướng, thân thể, cảm thọ, tri giác, các hành và thức – năm uẩn cấu thành kinh nghiệm về con người – được xem xét dưới ánh sáng vô thường và sự không thể kiểm soát hoàn toàn.[15]
Điều mà ta gọi là “tôi” gắn liền với một thân xác đang thay đổi, những cảm xúc đến rồi đi, ký ức, nhận thức và các điều kiện không hoàn toàn do ta lựa chọn. Nếu xem những yếu tố ấy như một bản ngã cố định, ta dễ rơi vào ảo tưởng về khả năng làm chủ tuyệt đối bản thân. Nhận thức vô ngã, theo Phật giáo, nhằm giúp con người giảm bớt sự đồng nhất hóa và chấp thủ, từ đó mở ra con đường giải thoát. Tự do không chỉ là có thêm những điều mình muốn, nhưng còn là không bị những ham muốn ấy thống trị.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất vô ngã với quan niệm Kitô giáo về linh hồn, ngôi vị hay ơn cứu độ. Những truyền thống này xuất phát từ những nền tảng khác nhau và hướng đến những cùng đích không hoàn toàn tương ứng. Chính việc tôn trọng sự khác biệt ấy mới giúp cuộc đối thoại trở nên nghiêm túc.
5. Những con đường khác nhau, một thao thức chung
Qua Nho giáo, con người khám phá phẩm chất của mình trong những tương quan và trách nhiệm. Qua Đạo giáo, con người học nhận ra giới hạn của ý chí kiểm soát. Qua Phật giáo, con người đối diện với tính vô thường, sự chấp thủ và khát vọng giải thoát khỏi khổ đau. Những con đường ấy không đồng nhất, nhưng cùng chất vấn một ảo tưởng căn bản: con người không thể đạt tới đời sống tốt đẹp chỉ bằng cách thỏa mãn những ham muốn hoặc tuyệt đối hóa chính mình.
Tuy nhiên, một vấn đề vẫn còn mở ra. Nếu giá trị con người được nhìn qua khả năng tu dưỡng, làm chủ bản thân hay vượt thoát khổ đau, phải hiểu thế nào về những người không còn đủ khả năng ấy: một trẻ thơ chưa có ý thức đạo đức trưởng thành, một người bệnh mất dần trí nhớ, một người bị tổn thương đến mức không thể tự mình vượt qua nghịch cảnh?
Câu hỏi ấy không có nghĩa các truyền thống phương Đông phủ nhận phẩm giá của những con người yếu thế. Nó chỉ cho thấy cần tiếp tục phân biệt giữa giá trị vốn có của một con người và mức độ trưởng thành mà người ấy có thể đạt tới nhờ tu dưỡng.
Chính sự phân biệt ấy sẽ trở thành một trong những vấn đề quan trọng của hành trình tiếp theo: điều gì làm cho con người có giá trị, ngay cả khi họ không còn khả năng chứng tỏ giá trị ấy bằng tri thức, thành tựu hay năng lực tự chủ?
III. HIỆN ĐẠI – KHI CON NGƯỜI CHẤT VẤN CHÍNH MÌNH
Nếu triết học cổ đại tìm kiếm con đường sống tốt đẹp, thời hiện đại đưa con người vào trung tâm của những cuộc tranh luận mới về tri thức, phẩm giá, tự do và lịch sử. Nhưng chính khi tin tưởng mạnh mẽ vào khả năng làm chủ thế giới, con người lại khám phá những giới hạn sâu xa của bản thân. Lý trí không hoàn toàn làm chủ hành vi; tự do có thể trở thành gánh nặng; lao động có thể dẫn đến tha hóa; những giá trị từng được xem là vững chắc vẫn bị đặt lại vấn đề.
1. René Descartes – Khi con người khám phá mình là chủ thể tư duy
René Descartes (1596–1650) đánh dấu một bước ngoặt quan trọng của triết học cận đại. Trong một thời đại mà nhiều xác tín truyền thống đang bị thách thức bởi những khám phá khoa học, ông tìm kiếm một nền tảng chắc chắn cho tri thức bằng phương pháp hoài nghi có hệ thống.
Descartes tạm gác lại mọi điều có thể nghi ngờ, kể cả những gì giác quan cho là hiển nhiên. Nhưng ngay khi nghi ngờ tất cả, ông nhận ra một điều không thể phủ nhận: chính mình đang suy tư. Người có thể nghi ngờ sự hiện hữu của thế giới bên ngoài, nhưng không thể phủ nhận sự hiện hữu của mình trong lúc thực hiện hành vi nghi ngờ.
Từ đây xuất hiện công thức nổi tiếng: Cogito, ergo sum – “Tôi tư duy, nên tôi hiện hữu”.[16] Điểm quyết định không nằm ở một phép suy luận thông thường, nhưng ở sự chắc chắn trực tiếp của chủ thể về chính hiện hữu của mình khi suy tư.
Trong Suy niệm siêu hình học, Descartes gọi mình là res cogitans – một thực thể tư duy, có khả năng nghi ngờ, hiểu biết, khẳng định, phủ nhận, mong muốn và tưởng tượng.[17] Con người từ đây không còn chỉ được khảo sát như một phần của trật tự vũ trụ, nhưng trở thành chủ thể đặt câu hỏi về chính nền tảng của mọi hiểu biết.
Đóng góp ấy có ảnh hưởng sâu rộng: nó đề cao vai trò của ý thức, lý trí và tính chủ thể trong việc tìm kiếm chân lý. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra một vấn đề khó: nếu sự chắc chắn về bản thân khởi đi từ tư duy, phải hiểu thế nào về mối liên hệ giữa tâm trí và thân xác?
Descartes không phủ nhận thân xác; ông còn tìm cách giải thích sự kết hợp giữa tâm trí và thân xác trong con người. Dẫu vậy, sự phân biệt giữa hai thực tại ấy đã trở thành một trong những vấn đề lớn của triết học hiện đại. Bởi con người không chỉ suy nghĩ mà còn đau đớn, yêu thương, già yếu và chết đi. Một trẻ thơ chưa phát triển đầy đủ khả năng lý luận, một người bệnh mất dần trí nhớ, vẫn là những con người có giá trị không thể giản lược vào năng lực tư duy.
Descartes giúp con người khám phá sự chắc chắn của chủ thể nhận thức; nhưng chính khám phá ấy cũng thôi thúc triết học tiếp tục tìm hiểu những chiều kích không thể thu gọn vào tư duy.
2. Immanuel Kant – Phẩm giá vượt trên mọi giá cả
Nếu Descartes đặt nền tảng của tri thức nơi chủ thể tư duy, Immanuel Kant (1724–1804) đưa vấn đề sang bình diện luân lý: điều gì khiến một hành động thực sự tốt, và tại sao mỗi con người phải được tôn trọng?
Trong Đặt nền tảng cho siêu hình học về luân lý, Kant cho rằng giá trị luân lý không thể chỉ dựa trên lợi ích hay kết quả mà một hành động đem lại. Con người cần tự hỏi liệu nguyên tắc hướng dẫn hành động của mình có thể được thừa nhận như một quy luật phổ quát hay không.[18] Tôi không thể đòi người khác trung thực trong khi để cho mình quyền gian dối; không thể yêu cầu mọi người tôn trọng công lý nhưng lại tự cho phép mình vi phạm công lý khi có lợi.
Từ đó, Kant đưa ra một nguyên tắc có ý nghĩa đặc biệt đối với phẩm giá con người: hãy đối xử với nhân tính, nơi bản thân cũng như nơi người khác, luôn như một mục đích, chứ không bao giờ chỉ như một phương tiện.[19]
Trong đời sống xã hội, con người vẫn cộng tác và phục vụ những mục tiêu chung. Nhưng không ai được phép biến người khác thành một công cụ thuần túy để đạt lợi ích riêng. Người lao động không chỉ là chi phí sản xuất; bệnh nhân không chỉ là một hồ sơ; người nghèo không chỉ là đối tượng cứu trợ. Ngay cả trong một cộng đoàn tôn giáo, phẩm giá của một người cũng không thể được đo bằng chức vụ, thành tích hay khả năng phục vụ.
Kant phân biệt những gì có giá cả với những gì có phẩm giá. Một vật có giá cả có thể được thay thế bằng vật tương đương; nhưng phẩm giá không có vật gì tương đương để trao đổi. Đây là một trong những đóng góp quan trọng nhất của ông cho tư tưởng đạo đức hiện đại.
Kant còn gắn đời sống luân lý với Autonomie – tính tự trị của ý chí. Tự trị không có nghĩa tùy tiện đặt ra thiện ác theo sở thích, nhưng là khả năng hành động theo nguyên tắc mà lý trí thực hành nhận ra có giá trị phổ quát. Tuy nhiên, một nghịch lý vẫn tồn tại: xã hội có thể tuyên bố mọi người bình đẳng mà vẫn duy trì những điều kiện khiến một số người bị bóc lột và hạ thấp. Phẩm giá được công nhận trên nguyên tắc chưa có nghĩa phẩm giá ấy đã được bảo vệ trong đời sống thực tế. Chính khoảng cách giữa nguyên tắc luân lý và điều kiện sống cụ thể sẽ trở thành mối bận tâm lớn của Karl Marx.
3. Karl Marx – Khi con người bị tha hóa trong chính lao động của mình
Karl Marx (1818–1883) đặt câu hỏi về con người từ những điều kiện kinh tế và xã hội. Theo ông, không thể hiểu con người chỉ qua ý thức hay những lý tưởng họ tuyên xưng, mà còn phải xem họ lao động, sinh sống và tham gia vào những quan hệ xã hội như thế nào.
Trong Bản thảo kinh tế – triết học năm 1844, Marx phân tích tình trạng lao động bị tha hóa (Entfremdung).[20] Lao động vốn là hoạt động qua đó con người biến đổi tự nhiên, tạo ra của cải và phát triển những năng lực của mình. Nhưng trong những điều kiện sản xuất nhất định, chính hoạt động ấy có thể trở thành một sức mạnh xa lạ đối với người lao động.
Người công nhân tạo ra sản phẩm nhưng không làm chủ sản phẩm; dành phần lớn cuộc đời cho lao động mà không tìm thấy sự phát triển nhân bản trong công việc. Hoạt động biểu lộ khả năng sáng tạo lại trở thành phương tiện sinh tồn bị áp đặt. Sự tha hóa còn tác động đến tương quan giữa con người với chính mình và với người khác.
Điều đáng chú ý là Marx không chỉ nói đến cảm giác chán nản hay mệt mỏi. Ông chất vấn những điều kiện khách quan khiến con người bị tước mất khả năng làm chủ hoạt động của mình.
Một người lao động có thể muốn chăm sóc gia đình nhưng bị gánh nặng mưu sinh buộc phải làm việc kiệt sức. Một nhân viên có thể được ca ngợi là tận tụy, trong khi chính sự tận tụy ấy đang bị khai thác đến mức hủy hoại sức khỏe và đời sống riêng.
Những hoàn cảnh như thế không thể được giải quyết chỉ bằng lời khuyên hãy lạc quan hay biết bằng lòng. Đôi khi, điều cần thay đổi không chỉ là thái độ của người chịu khổ, mà còn là những cơ cấu đang gây nên khổ đau.
Từ Marx, xuất hiện một câu hỏi có sức chất vấn lâu dài: một xã hội thực sự tiến bộ khi sản xuất được nhiều của cải hơn, hay khi những con người tạo ra của cải ấy được sống xứng đáng hơn? Dĩ nhiên, không phải mọi phân tích của Marx về lịch sử và xã hội đều được thừa nhận; những chế độ chính trị nhân danh chủ nghĩa Marx cũng đặt ra các vấn đề nghiêm trọng về tự do và quyền con người. Cần phân biệt tư tưởng của Marx với những cách vận dụng khác nhau trong lịch sử, đồng thời không bỏ qua giá trị của vấn nạn ông nêu lên.
Marx nhắc rằng con người không thể được giải phóng chỉ trong ý thức, khi những điều kiện sống vẫn tiếp tục làm tổn thương phẩm giá của họ.
4. Friedrich Nietzsche – Khi những giá trị bị đưa ra xét lại
Friedrich Nietzsche (1844–1900) đặt ra một cuộc chất vấn táo bạo hơn: những giá trị mà con người gọi là thiện, ác, cao quý hay thấp hèn thực sự bắt nguồn từ đâu?
Trong Về phả hệ của luân lý, Nietzsche không mặc nhiên chấp nhận những chuẩn mực đạo đức như các chân lý vượt thời gian. Ông tìm hiểu lịch sử hình thành của chúng, những động lực tâm lý ẩn sau chúng và kiểu đời sống mà chúng góp phần tạo nên.[21]
Đặc biệt, Nietzsche phân tích khái niệm ressentiment – trạng thái oán hận có tính phản ứng. Theo cách giải thích của ông, con người đôi khi có thể biến sự bất lực thành một hệ thống phán xét: những gì mình không thể đạt tới bị coi là xấu xa, còn chính sự yếu thế của mình được đề cao thành phẩm chất đạo đức. Đây là một cách giải thích gây tranh luận, không phải chân lý lịch sử đã được chứng minh. Không thể vì thế mà đồng nhất lòng khiêm nhường, sự hy sinh hay việc bảo vệ người yếu thế với tâm lý oán hận.
Nhưng Nietzsche đã đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu những phán đoán đạo đức của chúng ta có luôn phát xuất từ tình yêu chân lý, hay đôi khi còn che giấu lòng đố kỵ, sự sợ hãi và khát vọng quyền lực? Một người có thể nhân danh công lý để bảo vệ người bị áp bức; nhưng cũng có thể nhân danh công lý để thỏa mãn ý muốn trả đũa. Hai hành động sử dụng cùng một ngôn ngữ đạo đức chưa chắc xuất phát từ cùng một động lực.
Trong Khoa học vui, Nietzsche để nhân vật “kẻ điên” tuyên bố: “Thiên Chúa đã chết”.[22] Lời tuyên bố ấy không nói về cái chết theo nghĩa đen của Thiên Chúa, nhưng diễn tả sự khủng hoảng của một nền văn hóa khi niềm tin từng nâng đỡ hệ thống giá trị của nó mất dần sức thuyết phục. Vấn đề không chỉ là con người còn tin vào Thiên Chúa hay không, nhưng là: khi những nền tảng tối hậu của giá trị bị lung lay, con người sẽ dựa vào đâu để phân định thiện ác và định hướng cuộc sống?
Nietzsche đòi hỏi một cuộc tái định giá các giá trị (Umwertung aller Werte). Nhưng chính đòi hỏi ấy cũng mở ra một khó khăn: phá bỏ một hệ thống giá trị chưa có nghĩa đã tìm được nền tảng tốt đẹp hơn để thay thế. Nietzsche buộc con người nghi ngờ cả những điều mình nhân danh là cao quý. Nhưng sau cuộc phê phán ấy, câu hỏi về nền tảng của chân lý và điều thiện vẫn chưa thể khép lại.
5. Sigmund Freud – Khi con người không còn hoàn toàn hiểu chính mình
Con người thường tin rằng mình biết rõ vì sao mình hành động. Ta nói mình làm điều này vì yêu thương, điều kia vì trách nhiệm hay công lý. Nhưng liệu những lý do ta ý thức và trình bày có phản ánh đầy đủ những động lực thực sự bên trong?
Sigmund Freud (1856–1939), người đặt nền móng cho phân tâm học, đã làm lung lay niềm tin rằng ý thức hoàn toàn làm chủ đời sống tâm lý.
Trong Giải thích giấc mơ (Die Traumdeutung), Freud nghiên cứu giấc mơ như một con đường tiếp cận những hoạt động vô thức. Ông cũng khảo sát các hiện tượng như nói nhầm, quên lãng và những hành vi sơ suất, nhằm tìm hiểu những xung đột hoặc ham muốn mà chủ thể chưa nhận biết rõ.[23]
Theo Freud, con người có thể chịu ảnh hưởng của những động lực không trực tiếp xuất hiện trong ý thức. Một người có thể nhân danh tình yêu nhưng bị chi phối bởi nhu cầu chiếm hữu; có thể tự nhận mình hành động vì bổn phận, trong khi một phần động lực bắt nguồn từ nỗi sợ bị từ chối hoặc nhu cầu được công nhận.
Điều đó không cho phép ta tùy tiện giải thích mọi hành vi bằng những ham muốn vô thức, càng không cho phép suy đoán động cơ kín đáo của người khác. Nhiều giả thuyết cụ thể của Freud vẫn còn gây tranh luận và không phải tất cả đều được nghiên cứu khoa học hiện nay xác nhận. Tuy nhiên, đóng góp có ý nghĩa lâu dài của Freud là nhắc rằng ý thức về bản thân không đồng nghĩa với việc hiểu biết trọn vẹn bản thân.
Con người cần thành thật với chính mình, nhưng sự thành thật ấy không chỉ là nói ra điều mình đang nghĩ. Nó còn đòi hỏi can đảm nhận diện những sợ hãi, tổn thương và xung đột có thể đang chi phối cách mình nhìn thế giới.
Nếu Descartes tìm thấy điểm tựa nơi chủ thể tư duy, Freud cho thấy chủ thể ấy phức tạp hơn những gì chính nó có thể nhận biết. Nhưng việc khám phá những động lực vô thức cũng đặt ra một câu hỏi mới: nếu con người chịu nhiều ảnh hưởng mà mình không lựa chọn, họ còn có thể chịu trách nhiệm đến đâu về cuộc đời mình?
6. Jean-Paul Sartre – Tự do và trách nhiệm về chính cuộc đời mình
Jean-Paul Sartre (1905–1980), một trong những gương mặt tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh vô thần, đưa vấn đề con người trở lại với sự lựa chọn và trách nhiệm.
Với luận đề “Hiện hữu có trước bản chất”, Sartre cho rằng con người không giống một đồ vật được chế tạo theo một mẫu định sẵn. Con người hiện hữu trước, rồi xác định mình qua những lựa chọn, hành động và dự phóng của chính mình.[24]
Theo cách nhìn ấy, con người không thể chỉ viện dẫn quá khứ, gia đình, hoàn cảnh hay những vai trò xã hội để giải thích toàn bộ bản thân. Những điều ấy ảnh hưởng sâu xa đến cuộc đời, nhưng không đương nhiên xóa bỏ mọi khả năng lựa chọn.
Sartre đặc biệt phân tích hiện tượng mauvaise foi – thường được dịch là “ngụy tín” hay “tự dối mình”. Đó là khi con người tìm cách che giấu tự do của bản thân bằng cách đồng nhất mình hoàn toàn với một vai trò, hoàn cảnh hoặc bản tính cố định.[25]
“Tôi vốn là người như thế”; “Tôi chỉ làm theo lệnh”; “Tôi không còn cách nào khác” – đôi khi những lời ấy diễn tả một giới hạn có thật, nhưng cũng có thể trở thành cách trốn tránh trách nhiệm khi được dùng để biện minh tuyệt đối cho mọi hành vi.
Điều đáng quý trong tư tưởng Sartre là lời nhắc rằng con người không phải một sản phẩm đã hoàn tất. Một người không thể bị định nghĩa mãi mãi bằng một sai lầm, một thất bại hay một hoàn cảnh mà họ đã trải qua. Tuy nhiên, cũng cần tránh biến tự do thành một khả năng vô hạn. Không phải ai cũng có cùng những điều kiện lựa chọn; nghèo đói, bệnh tật, bạo lực và những ràng buộc xã hội có thể thu hẹp nghiêm trọng các khả thể của con người.
Sartre nhìn nhận con người phải lựa chọn trong những hoàn cảnh cụ thể, chứ không phải trong một thế giới không có giới hạn. Nhưng tư tưởng của ông vẫn để lại một vấn nạn: nếu con người không có một bản tính hay mục đích được định sẵn, đâu là nền tảng để phân biệt một lựa chọn tốt đẹp với một lựa chọn hủy hoại chính mình và người khác?
Sartre trao cho con người trách nhiệm về cuộc đời mình, nhưng cũng đặt con người trước gánh nặng phải tìm ra ý nghĩa và định hướng cho chính tự do ấy.
7. Khi tiến bộ không đồng nghĩa với nhân bản
Thế kỷ XX đã đặt tất cả những suy tư ấy trước một thử thách khủng khiếp. Một nhân loại tự hào về lý trí, khoa học và khả năng tổ chức đã trải qua hai cuộc thế chiến, những trại tập trung, những cuộc diệt chủng và các hình thức bạo lực có quy mô chưa từng thấy.
Điều gây kinh hoàng không chỉ là mức độ tàn bạo, nhưng còn là cách sự tàn bạo có thể được tổ chức bằng những phương tiện rất hiện đại. Kỹ thuật, bộ máy hành chính, hệ thống vận chuyển và những quy trình được tính toán chính xác đã có lúc trở thành công cụ phục vụ việc hủy diệt con người.
Một mệnh lệnh có thể được thi hành đúng quy trình mà vẫn là tội ác. Một hệ thống có thể hoạt động hiệu quả mà vẫn vô nhân đạo. Khi con người bị biến thành con số, chủng loại hay đối tượng cần loại trừ, sự tiến bộ của tổ chức có thể làm cho bạo lực trở nên tinh vi và khủng khiếp hơn.
Điều ấy không có nghĩa khoa học hay lý trí là nguyên nhân tất yếu của sự dữ. Trái lại, chính khoa học và lý trí cũng giúp con người chữa bệnh, bảo vệ sự sống và nhận diện những cơ chế gây tổn thương. Vấn đề nằm ở chỗ khả năng thực hiện một điều gì đó không tự chứng minh rằng điều ấy là đúng và đáng thực hiện.
Vì thế, mỗi thành tựu của nền văn minh đều cần được đặt trước một câu hỏi luân lý: điều này phục vụ ai, gây tổn thương cho ai và có tôn trọng phẩm giá của những người yếu thế nhất hay không?
Nhìn lại hành trình tư tưởng hiện đại, ta thấy những khám phá vừa lớn lao vừa đầy nghịch lý. Descartes khẳng định chủ thể tư duy; Kant bảo vệ phẩm giá; Marx chất vấn sự tha hóa; Nietzsche xét lại những giá trị; Freud khám phá chiều sâu vô thức; Sartre nhấn mạnh tự do và trách nhiệm. Mỗi người mở ra một chiều kích thiết yếu, nhưng không một chiều kích nào tự nó đủ để bảo đảm con người sẽ sống nhân bản hơn. Chính lịch sử đã chứng minh rằng con người có thể tiến rất xa trong khả năng làm chủ thế giới mà vẫn thất bại trong việc làm chủ những sức mạnh có khả năng hủy hoại chính mình.
Vấn đề từ đây không chỉ là con người có thể biết gì, làm gì hoặc lựa chọn điều gì, nhưng còn là: điều gì có thể hướng dẫn những khả năng ấy để chúng thực sự phục vụ sự sống và phẩm giá con người?
IV. Á ĐÔNG HIỆN ĐẠI – GIỮA ĐỔI MỚI XÃ HỘI VÀ TỰ DO NỘI TÂM
Bước vào thời hiện đại, các xã hội Á Đông đối diện với những biến chuyển sâu rộng về khoa học, chính trị và văn hóa. Giữa sức ép canh tân và nguy cơ đánh mất căn tính, nhiều nhà tư tưởng đặt lại một vấn đề căn bản: làm thế nào tiếp nhận những thành tựu của văn minh mà không đánh mất chiều sâu tinh thần của con người? Từ cải cách xã hội đến giáo dục, từ trách nhiệm đạo đức đến tự do nội tâm, mỗi người mở ra một hướng tìm kiếm khác nhau.
1. Lương Thấu Minh – Tiến bộ để làm gì?
Lương Thấu Minh (Liang Shuming, 1893–1988), một gương mặt tiêu biểu của Tân Nho giáo Trung Quốc, đặt vấn đề về hướng phát triển của các nền văn minh trong tác phẩm Đông Tây văn hóa và triết học (1921).[26]
Theo mô hình diễn giải của ông, văn hóa phương Tây thiên về cải biến hoàn cảnh bên ngoài; văn hóa Trung Hoa chú trọng điều hòa đời sống và các tương quan; còn truyền thống Ấn Độ hướng đến việc vượt thoát những ràng buộc của ham muốn. Đây là một cách lý giải mang dấu ấn thời đại và lập trường riêng của tác giả, chứ không phải sự phân loại tuyệt đối về ba nền văn minh.
Điều đáng chú ý là Lương Thấu Minh không dừng lại ở suy tư lý thuyết. Trong những năm 1930, ông tham gia phong trào xây dựng nông thôn Trung Quốc, chú trọng giáo dục, đời sống cộng đồng và khả năng tự tổ chức của người dân. Ông nhận ra rằng cải cách xã hội không thể chỉ dựa vào việc du nhập kỹ thuật hay thay đổi thiết chế; nó còn đòi hỏi sự trưởng thành về văn hóa và đạo đức.
Từ đó, Lương Thấu Minh đặt ra một câu hỏi vẫn mang tính thời sự: tiến bộ để làm gì? Một xã hội có thể giàu có hơn, sản xuất nhiều hơn, tổ chức hiệu quả hơn, nhưng những thành tựu ấy sẽ mất đi ý nghĩa nếu con người ngày càng xa lạ với nhau và đánh mất trách nhiệm đối với cộng đồng.
Sự phát triển của một nền văn minh không thể chỉ được đo bằng những gì con người làm ra, mà còn bằng phẩm chất của những con người đang sống trong nền văn minh ấy.
2. Nishida Kitarō – Trước khi cái tôi phân chia thế giới
Nishida Kitarō (1870–1945), người đặt nền móng cho trường phái Kyoto của triết học Nhật Bản, tìm cách đối thoại giữa truyền thống tư tưởng phương Đông và triết học phương Tây. Trong An Inquiry into the Good (1911), ông triển khai khái niệm kinh nghiệm thuần túy (pure experience): kinh nghiệm trực tiếp trước khi tư duy phân chia thành một chủ thể đang nhận biết và một đối tượng được nhận biết.[27]
Thông thường, ta nghĩ rằng trước hết có một cái tôi độc lập, rồi cái tôi ấy mới tiếp xúc với thế giới. Nishida đặt lại thứ tự ấy: liệu kinh nghiệm sống có thể là thực tại căn bản hơn, từ đó sự phân biệt giữa tôi và thế giới mới được hình thành?
Một người say mê thưởng thức âm nhạc, chẳng hạn, không nhất thiết bắt đầu bằng ý thức rõ rệt rằng “tôi là chủ thể đang nghe một đối tượng âm thanh”. Trong kinh nghiệm trực tiếp, việc nghe và điều được nghe chưa bị tách biệt bởi sự phân tích của tư duy. Ví dụ ấy chỉ nhằm gợi mở điều Nishida muốn khảo sát, chứ không đồng nhất kinh nghiệm thuần túy với một trạng thái cảm xúc.
Điểm độc đáo của Nishida là ông chất vấn hình ảnh con người như một cái tôi khép kín, đứng đối diện với thế giới để quan sát và chiếm hữu. Con người nhận biết chính mình trong một kinh nghiệm sống phong phú hơn những phân biệt mà lý trí về sau thiết lập. Tư tưởng ấy mở ra một chiều sâu đáng chú ý: trước khi con người tìm cách làm chủ thực tại, chính họ đã thuộc về một thực tại mà mình không tạo ra. Tuy nhiên, không nên từ đó kết luận rằng Nishida phủ nhận cá nhân hay xem con người chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh. Vấn đề ông đặt ra mang tính nhận thức luận và siêu hình học sâu xa hơn: phải chăng cái tôi không phải điểm khởi đầu tuyệt đối của mọi kinh nghiệm?
3. Mâu Tông Tam – Lương tri và chiều sâu của tự do đạo đức
Mâu Tông Tam (Mou Zongsan, 1909–1995), một đại diện quan trọng của Tân Nho giáo hiện đại, tìm cách tái diễn giải truyền thống Nho gia qua cuộc đối thoại sâu rộng với triết học Kant. Ông đặc biệt quan tâm đến lương tri (良知, liangzhi), khái niệm có nguồn gốc trong truyền thống Mạnh Tử và được Vương Dương Minh phát triển mạnh mẽ. Trong hệ thống tư tưởng của Mâu Tông Tam, lương tri không chỉ là sự hiểu biết thông thường về đúng sai, mà còn liên hệ đến khả năng tự giác đạo đức và chiều sâu siêu hình của tâm con người.[28]
Điểm khác biệt đáng chú ý giữa Mâu Tông Tam và Kant nằm ở cách hiểu về khả năng nhận thức đạo đức. Trong khi Kant đặt giới hạn đối với tri thức lý thuyết của con người về thực tại tự thân, Mâu Tông Tam tìm cách bảo vệ một chiều kích trực giác trí tuệ gắn với đời sống đạo đức. Đây là một luận điểm triết học gây tranh luận, không thể giản lược thành quan niệm rằng ai cũng có sẵn khả năng nhận biết hoàn toàn điều thiện.
Điều đáng suy nghĩ là sự phân biệt giữa tuân thủ một quy tắc và thực sự sống theo điều thiện. Một người có thể làm đúng thủ tục vì sợ bị trừng phạt, giữ danh tiếng hoặc tìm lợi ích. Hành vi bên ngoài có thể phù hợp với chuẩn mực, nhưng điều đó chưa đủ chứng tỏ một đời sống đạo đức trưởng thành.
Luật lệ và thiết chế rất cần thiết để bảo vệ trật tự chung. Nhưng không một hệ thống quy định nào có thể thay thế hoàn toàn lương tâm và trách nhiệm cá nhân.
Một xã hội không chỉ cần những quy tắc đúng đắn, mà còn cần những con người có khả năng nhận ra điều thiện và tự nguyện sống theo điều mình nhận biết.
4. Mahatma Gandhi – Sức mạnh của chân lý không cần đến bạo lực
Mahatma Gandhi (1869–1948) đưa suy tư về con người vào một thử thách cụ thể của lịch sử: làm thế nào chống lại bất công mà không trở thành kẻ gây bất công?
Trong tư tưởng và hoạt động của ông, satya (chân lý) gắn bó mật thiết với ahimsa (bất bạo động). Từ đó hình thành phương pháp satyagraha, thường được hiểu là kiên trì nắm giữ chân lý hay sức mạnh của chân lý.[29]
Bất bạo động không phải sự cam chịu thụ động. Gandhi cổ võ bất tuân dân sự, phản kháng tập thể và sự sẵn sàng chịu thiệt thòi để chống lại những luật lệ và cơ cấu bất công. Nhưng ông phản đối việc lấy hận thù và hủy diệt đối phương làm phương tiện đấu tranh.
Điều mới mẻ trong tư tưởng Gandhi là mối liên hệ giữa mục đích và phương tiện. Nếu mục đích là bảo vệ phẩm giá con người, liệu có thể đạt đến mục đích ấy bằng những phương tiện chà đạp phẩm giá của người khác?
Gandhi cũng hiểu swaraj không chỉ là độc lập chính trị, mà còn là khả năng tự chủ. Một dân tộc có thể thoát khỏi ách thống trị bên ngoài nhưng vẫn bị lòng tham, sợ hãi và bạo lực chi phối. Khi ấy, tự do vẫn chưa đạt đến chiều sâu của nó.
Dĩ nhiên, không nên lý tưởng hóa Gandhi như một nhân vật không có giới hạn hay mâu thuẫn lịch sử. Tuy nhiên, chứng tá bất bạo động của ông vẫn đặt ra một câu hỏi lớn cho mọi cuộc đấu tranh nhân danh công lý: liệu một chiến thắng có thực sự giải phóng con người nếu nó khiến người chiến thắng trở nên giống chính kẻ áp bức mình?
5. Rabindranath Tagore – Yêu quê hương mà không đánh mất nhân loại
Rabindranath Tagore (1861–1941), thi sĩ, nhà giáo dục và nhà tư tưởng Ấn Độ, đặc biệt quan tâm đến nguy cơ con người bị cuốn vào những hình thức tập thể hóa quyền lực.
Trong Nationalism (1917), ông phê phán chủ nghĩa dân tộc khi nó biến quốc gia thành một bộ máy quyền lực được tuyệt đối hóa, khiến con người đánh mất tự do tinh thần và trách nhiệm đối với nhân loại.[30] Tagore không phủ nhận tình yêu quê hương hay khát vọng độc lập. Điều ông lo ngại là khi lòng yêu nước trở thành sự phục tùng mù quáng, người ta có thể nhân danh dân tộc để biện minh cho thù hận và loại trừ.
Từ đó, ông đặc biệt đề cao giáo dục. Với Tagore, giáo dục không chỉ nhằm đào tạo những con người hữu dụng cho quốc gia hay nền kinh tế, nhưng còn giúp họ phát triển óc sáng tạo, sự nhạy cảm trước cái đẹp và khả năng gặp gỡ những nền văn hóa khác.
Chính tại đây xuất hiện một bất đồng đáng chú ý giữa Tagore và Gandhi. Trong khi Gandhi nhấn mạnh sức mạnh của phong trào bất hợp tác để chống chế độ thực dân, Tagore lo ngại rằng sự cuồng nhiệt chính trị có thể thu hẹp tư duy và làm nghèo đời sống văn hóa. Sự khác biệt ấy không xóa bỏ lòng kính trọng giữa hai người, nhưng làm nổi bật hai chiều kích bổ túc của tự do.
Gandhi chất vấn việc sử dụng bạo lực để chống bất công; Tagore cảnh báo việc biến lòng yêu nước thành sự khước từ tình liên đới với nhân loại.
Một dân tộc chỉ thực sự cao quý khi tình yêu dành cho quê hương không làm họ đánh mất khả năng nhận ra phẩm giá của những người bên ngoài biên giới mình.
6. Jiddu Krishnamurti – Tự do khỏi những khuôn mẫu của tâm trí
Jiddu Krishnamurti (1895–1986) đưa cuộc tìm kiếm con người vào một chiều sâu khác: liệu chúng ta có thực sự tự do khi cách suy nghĩ và lựa chọn vẫn bị chi phối bởi sợ hãi, ký ức, thành kiến và những khuôn mẫu đã ăn sâu trong tâm trí?
Năm 1929, khi giải tán tổ chức Order of the Star, ông tuyên bố: “Truth is a pathless land” – “Chân lý là miền đất không có lối đi định sẵn”.[31] Qua đó, ông phản đối quan niệm rằng chân lý có thể được độc quyền bởi một tổ chức hoặc được bảo đảm chỉ bằng sự tuân phục một thẩm quyền tinh thần.
Trọng tâm tư tưởng Krishnamurti là sự điều kiện hóa (conditioning). Con người thường nhìn thế giới qua những hình ảnh và phán đoán đã được hình thành từ trước. Ta nhìn người khác như người thuộc phe mình hay phe đối lập, người đáng tin hay đáng ghét, trước khi thực sự hiểu họ. Khi những khuôn mẫu ấy thống trị nhận thức, ta không còn tiếp xúc với con người cụ thể trước mặt, nhưng với hình ảnh do chính mình dựng lên về họ.
Krishnamurti còn chất vấn việc thay đổi bản thân bằng cách cưỡng ép mình trở thành một mẫu người lý tưởng. Theo ông, nếu chỉ đàn áp nỗi sợ mà không hiểu nguồn gốc của nó, con người có thể tạo thêm xung đột nội tâm. Ông đề nghị quan sát chính mình với sự chú tâm tỉnh thức, không vội kết án hay tìm cách trốn chạy.[32] Điều ấy đặc biệt đáng suy nghĩ khi con người nhân danh chân lý nhưng thực ra đang bảo vệ cái tôi; nói đến yêu thương nhưng lại muốn kiểm soát người khác; tuân giữ một truyền thống mà chưa từng tự hỏi mình có thực sự hiểu và sống điều ấy hay không.
Tự do nội tâm không bắt đầu từ việc có thêm nhiều lựa chọn, nhưng từ khả năng nhận ra những gì đang âm thầm lựa chọn thay cho mình. Tuy nhiên, sự phê phán của Krishnamurti đối với thẩm quyền tinh thần không đương nhiên chứng minh rằng mọi truyền thống hay thiết chế đều ngăn cản tự do. Việc nhận ra những điều kiện chi phối tâm trí cũng chưa tự nó giải quyết câu hỏi về nền tảng của chân lý và điều thiện.
7. Kahlil Gibran – Khi tình yêu không còn là chiếm hữu
Kahlil Gibran (1883–1931), nhà văn và thi sĩ gốc Liban sống tại Hoa Kỳ, đem đến một tiếng nói khác biệt trong hành trình khám phá con người: tiếng nói của thi ca.
Trong The Prophet (Nhà tiên tri, 1923), Gibran suy tư về tình yêu, hôn nhân, con cái, lao động, tự do, niềm vui và đau khổ.[33] Ông không xây dựng một hệ thống triết học chặt chẽ, nhưng dùng những hình ảnh giàu sức gợi để khám phá những nghịch lý sâu xa của đời sống.
Một trong những tư tưởng đáng chú ý nhất của Gibran là tình yêu không thể đồng nhất với chiếm hữu. Yêu một người không có nghĩa biến người ấy thành phần kéo dài của bản thân, hay tước bỏ tự do của họ để bảo đảm sự an toàn cho mình.
Trong chương viết về con cái, Gibran nhắc rằng cha mẹ có thể trao tình thương nhưng không thể sở hữu tâm hồn con cái. Qua hình ảnh ấy, ông chất vấn một khuynh hướng rất quen thuộc: con người dễ nhân danh tình yêu để áp đặt những mong muốn của mình lên cuộc đời người khác. Tư tưởng ấy còn có thể mở rộng đến nhiều tương quan. Người lãnh đạo có thể nhân danh trách nhiệm để kiểm soát; người yêu thương có thể nhân danh hy sinh để đòi hỏi; cha mẹ có thể nhân danh tương lai của con mà không còn nhận ra con mình là một con người có cuộc đời riêng.
Gibran giúp ta nhận ra rằng tình yêu chỉ thực sự nâng đỡ con người khi nó không biến người được yêu thành một vật sở hữu. Dẫu vậy, thi ca có khả năng khơi mở những chiều sâu hiện sinh mà không nhất thiết cung cấp một hệ thống giải thích đầy đủ về nguồn gốc, bản tính và cùng đích con người. Giá trị của Gibran nằm ở sức đánh thức kinh nghiệm sống, nơi những điều lý trí phân tích đôi khi chỉ được hiểu sâu xa khi con người thực sự trải nghiệm.
PHẦN II. MẠC KHẢI KINH THÁNH – CON NGƯỜI TRONG ÁNH SÁNG CỦA THIÊN CHÚA
Hành trình tư tưởng nhân loại đã đưa chúng ta đến nhiều khám phá quan trọng về lý trí, tự do, nhân đức, tương quan, những xung đột nội tâm và khát vọng giải thoát. Nhưng mạc khải Kinh Thánh mở ra một hướng tiếp cận khác: con người không chỉ tự tìm hiểu chính mình, mà còn được Thiên Chúa tỏ cho biết mình đến từ đâu, vì sao mang một phẩm giá không thể bị tước đoạt và được mời gọi hướng tới cùng đích nào.
Điều mới mẻ không nằm ở việc Kinh Thánh đưa ra một định nghĩa khác để cạnh tranh với các hệ thống triết học. Kinh Thánh kể một lịch sử: con người được tạo dựng trong tình yêu, sử dụng tự do để xa lìa nguồn sống, được Thiên Chúa tìm kiếm giữa đổ vỡ và cuối cùng được mời gọi bước vào sự sống mới nơi Đức Giêsu Kitô. Chính trong lịch sử ấy, câu hỏi “Con người là ai?” dần được soi sáng.
V. ĐƯỢC TẠO DỰNG THEO HÌNH ẢNH THIÊN CHÚA
1. Một phẩm giá có trước mọi thành tựu
Trình thuật tạo dựng đạt đến một cao điểm đặc biệt khi Thiên Chúa phán: “Chúng ta hãy làm ra con người theo hình ảnh chúng ta, giống như chúng ta” (St 1,26). Và tác giả Kinh Thánh tiếp tục khẳng định: “Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh mình” (St 1,27). Trong thế giới Cận Đông cổ đại, hình ảnh thần linh có thể gắn với địa vị đặc biệt của nhà vua. Nhưng sách Sáng Thế công bố một điều táo bạo: không chỉ vua chúa hay những người quyền thế, mà con người, nam cũng như nữ, đều được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa.[34]
Ở đây xuất hiện một nền tảng hoàn toàn khác để nhìn nhận phẩm giá. Giá trị căn bản của con người không do địa vị, tài năng, sức khỏe hay công trạng quyết định. Một người có thể đánh mất của cải, khả năng lao động, trí nhớ, thậm chí khả năng tự chăm sóc, nhưng không vì thế mà đánh mất phẩm giá làm người.
Điều này cũng có nghĩa phẩm giá không phải phần thưởng dành cho những ai sống tốt. Người phạm tội vẫn là con người có phẩm giá, dù phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Nếu phẩm giá có thể bị thu hồi vì sự yếu đuối hoặc lỗi lầm, nó sẽ không còn là phẩm giá vốn có, mà chỉ là sự đánh giá tùy thuộc vào người khác.
Thánh Irênê thành Lyon, khi suy tư về con người và vinh quang Thiên Chúa, đã viết: Gloria enim Dei vivens homo – “Vinh quang của Thiên Chúa là con người sống”.[35] Trong văn mạch của ngài, sự sống ấy không dừng ở tồn tại sinh học, nhưng hướng đến sự sống được thông phần vào Thiên Chúa. Con người vì thế không chỉ có một giá trị cần được bảo vệ; họ còn mang một ơn gọi cần được thực hiện.
2. Bụi đất được trao ban sự sống
Nếu trình thuật thứ nhất nhấn mạnh phẩm giá con người, trình thuật thứ hai đưa ta đối diện với sự mong manh của thân phận ấy: “Đức Chúa là Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con người, thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con người trở nên một sinh vật” (St 2,7).
Hai hình ảnh bụi đất và hơi thở sự sống diễn tả một nghịch lý sâu xa. Con người thuộc về thế giới vật chất, chịu những giới hạn của thân xác và cái chết; nhưng sự sống của họ là ân ban, không phải một quyền sở hữu tuyệt đối.
Trong nguyên ngữ Hípri, adam (con người) có liên hệ với adamah (đất). Mối liên hệ ngôn ngữ ấy nhắc rằng con người không phải một hữu thể đứng ngoài thế giới tự nhiên. Tuy nhiên, cũng cần tránh đọc trình thuật này như một mô tả khoa học về nguồn gốc sinh học của nhân loại.[36]
Điều Kinh Thánh muốn nói không phải con người được cấu tạo bằng những vật liệu nào theo nghĩa khoa học, nhưng là con người hiện hữu trong một tương quan lệ thuộc căn bản vào Đấng ban sự sống. Nhận mình là bụi đất giúp con người thoát khỏi ảo tưởng toàn năng. Nhận mình được Thiên Chúa trao ban sự sống giúp con người không rơi vào sự khinh miệt chính mình.
Con người vừa đủ nhỏ bé để không thể tự coi mình là Thiên Chúa, vừa đủ cao quý để không thể bị đối xử như một đồ vật.
3. Được trao quyền để chăm sóc, không phải để hủy hoại
Sách Sáng Thế trao cho con người quyền làm chủ các sinh vật và mặt đất (St 1,28). Nhưng quyền ấy cần được đọc trong toàn bộ ý hướng của trình thuật tạo dựng: thế giới là công trình tốt đẹp của Thiên Chúa, còn con người được đặt vào vườn để “canh tác và giữ gìn” (St 2,15). Hai động từ Hípri ‘abad và shamar gợi đến việc lao động, chăm sóc và gìn giữ. Vì thế, quyền làm chủ không thể được hiểu như giấy phép khai thác vô giới hạn.
Một nền văn minh có thể làm chủ những nguồn năng lượng khổng lồ, biến đổi môi trường và tác động sâu rộng đến sự sống. Nhưng khả năng ấy càng lớn, trách nhiệm đạo đức càng nặng nề. Con người không thể nhân danh địa vị đặc biệt của mình để hủy hoại những điều kiện sống của chính mình và các thế hệ mai sau.
Thông điệp Laudato si’ nhấn mạnh rằng cách giải thích sai lạc về quyền thống trị của con người đã góp phần làm tổn thương tương quan giữa nhân loại và công trình tạo dựng.[37] Như thế, hình ảnh Thiên Chúa không trao cho con người một đặc quyền để thống trị tùy tiện, nhưng một sứ mạng phản ánh sự khôn ngoan và lòng nhân hậu của Đấng Tạo Hóa.
VI. TỰ DO BỊ THƯƠNG TỔN VÀ MẦU NHIỆM SỰ DỮ
Nếu con người được tạo dựng tốt đẹp, vì sao lịch sử nhân loại lại đầy những hành vi tàn bạo? Vì sao một hữu thể có khả năng yêu thương cũng có thể phản bội, thống trị và hủy diệt?
Các chương 3–4 của sách Sáng Thế không trình bày một bản tường thuật khoa học về sự xuất hiện của tội lỗi. Bằng ngôn ngữ biểu tượng và thần học, các trình thuật ấy đi vào một thực tại phổ quát: con người được trao ban tự do, nhưng tự do ấy có thể quay lưng với chính nguồn mạch làm nên sự sống và hạnh phúc của mình.
1. Khi con người nghi ngờ Đấng ban sự sống
Cám dỗ trong vườn Êđen bắt đầu bằng một câu hỏi xuyên tạc lời Thiên Chúa: “Có thật Thiên Chúa bảo: Các ngươi không được ăn hết mọi trái cây trong vườn không?” (St 3,1). Con rắn không lập tức kêu gọi con người làm điều ác. Nó gieo vào lòng họ sự nghi ngờ rằng Thiên Chúa đang giữ lại một điều tốt đẹp, rằng muốn trở nên lớn lao, con người cần vượt khỏi giới hạn do Đấng Tạo Hóa đặt ra.
Từ đó, tự do bị hiểu sai thành quyền tự quyết tuyệt đối về thiện và ác. Con người muốn trở thành thước đo cuối cùng của mọi sự, không còn đón nhận sự sống như ân ban.
Điều đáng chú ý là tội lỗi bắt đầu bằng sự đổ vỡ trong tương quan tín thác. Khi Thiên Chúa bị nhìn như đối thủ của tự do, giới hạn không còn được hiểu như điều bảo vệ sự sống, mà trở thành chướng ngại cần vượt qua.
Thánh Augustinô nhận ra nơi tội lỗi một sự đảo lộn của tình yêu: con người hướng lòng mình về thụ tạo cách lệch lạc, thay vì quy hướng mọi sự về Thiên Chúa là cùng đích tối hậu.[38]
Vấn đề không phải con người có khát vọng trở nên lớn lao. Chính Thiên Chúa đã tạo dựng họ cho một ơn gọi cao cả. Bi kịch bắt đầu khi con người muốn đạt tới sự lớn lao ấy bằng cách cắt đứt tương quan với Đấng ban sự sống.
2. Tội lỗi làm đổ vỡ những tương quan
Sau hành vi bất tuân, Ađam và Evà nhận ra mình trần truồng, sợ hãi và trốn tránh Thiên Chúa. Khi bị chất vấn, Ađam đổ lỗi cho người phụ nữ, còn người phụ nữ đổ lỗi cho con rắn (St 3,7–13).
Từ một hành vi sai trái, tội lỗi lan sang cách con người nhìn chính mình và người khác. Sự tín thác biến thành sợ hãi; tương quan thân thiết trở thành nơi đổ lỗi; trách nhiệm cá nhân bị che giấu bằng những lời biện minh. Đáng chú ý là Ađam nói: “Người phụ nữ Ngài cho ở với con…” (St 3,12). Lời ấy không chỉ quy trách nhiệm cho người phụ nữ, mà còn gián tiếp trách cứ chính Thiên Chúa.
Đây là một nét rất thật của thân phận con người: khi không đủ can đảm nhận lỗi, ta dễ biến những người gần gũi nhất thành nguyên nhân của thất bại. Ta muốn bảo vệ hình ảnh tốt đẹp về bản thân, ngay cả khi điều ấy đòi hỏi phải làm tổn thương người khác. Tội lỗi vì thế không chỉ là vi phạm một điều luật. Nó làm rạn nứt những tương quan vốn được trao ban để con người sống và trưởng thành.
3. Từ sự đổ vỡ nội tâm đến bạo lực đối với tha nhân
Câu chuyện Cain và Abel đưa bi kịch ấy đến một mức độ nghiêm trọng hơn. Cain không làm chủ được cơn giận và lòng ganh tị, cuối cùng giết chính người em của mình.
Trước khi tội ác xảy ra, Thiên Chúa cảnh báo Cain: “Tội lỗi đang nằm phục ở cửa, nó thèm muốn ngươi; nhưng ngươi phải chế ngự nó” (St 4,7). Lời cảnh báo ấy cho thấy con người không đơn giản bị đồng nhất với những thôi thúc đang xuất hiện trong lòng. Giữa cơn giận và hành vi bạo lực vẫn có một trách nhiệm luân lý.
Sau khi Abel bị giết, Thiên Chúa hỏi: “Abel, em ngươi đâu?” Cain đáp: “Con là người giữ em con hay sao?” (St 4,9). Câu hỏi của Cain phơi bày một hình thức tha hóa sâu xa: con người muốn sống như thể số phận của người khác không liên quan đến mình. Từ đây, Kinh Thánh cho thấy sự dữ không dừng lại ở việc một cá nhân đánh mất sự ngay thẳng. Khi trách nhiệm đối với tha nhân bị khước từ, bạo lực có thể trở thành một phương thức giải quyết xung đột. Con người bắt đầu đánh mất chính mình khi không còn nhận ra người khác là người mình có trách nhiệm bảo vệ.
4. Thiên Chúa không từ bỏ con người sa ngã
Giữa những đổ vỡ ấy, Kinh Thánh ghi lại một câu hỏi bất ngờ của Thiên Chúa: “Ngươi ở đâu?” (St 3,9). Đấng Tạo Hóa không cần tìm kiếm để biết con người đang ở vị trí nào. Câu hỏi ấy đặt Ađam trước sự thật về chính mình: anh đang ở đâu trong tương quan với Thiên Chúa, với người khác và với bản thân?
Ngay cả sau khi Cain phạm tội, Thiên Chúa vẫn đặt một dấu hiệu để ngăn người khác giết ông (St 4,15). Điều này không xóa bỏ trách nhiệm hay hậu quả của tội ác, nhưng cho thấy tội nhân không bị trao hoàn toàn cho vòng xoáy báo thù. Ở đây, một chân trời mới bắt đầu xuất hiện: Thiên Chúa không đồng nhất con người với sự dữ họ đã gây ra. Người đòi hỏi sự thật và trách nhiệm, nhưng cũng mở ra khả năng hoán cải.
Từ những trang đầu Kinh Thánh, lịch sử con người không chỉ là câu chuyện về tự do bị thương tổn. Đó còn là lịch sử của một Thiên Chúa không ngừng tìm kiếm con người ngay khi họ tìm cách trốn tránh Người.
VII. THIÊN CHÚA GIẢI PHÓNG VÀ GIAO ƯỚC
1. Thiên Chúa nghe tiếng kêu của người bị áp bức
Trong sách Xuất Hành, Thiên Chúa phán với Môsê: “Ta đã thấy rõ cảnh khổ cực của dân Ta bên Ai Cập, Ta đã nghe tiếng chúng kêu than…” (Xh 3,7). Những động từ thấy, nghe, biết diễn tả một Thiên Chúa không dửng dưng trước lịch sử con người. Người không chỉ quan tâm đến đời sống thiêng liêng theo nghĩa tách khỏi thế giới, nhưng còn nhìn thấy những thân phận bị áp bức và gọi Môsê cộng tác vào công trình giải phóng.
Cuộc Xuất Hành vì thế mang một ý nghĩa nhân học sâu xa. Một dân tộc bị biến thành lực lượng lao động phục vụ quyền lực của Pharaô được Thiên Chúa dẫn ra khỏi thân phận nô lệ. Nhưng biến cố ấy không thể bị giản lược thành một cuộc cách mạng chính trị. Việc giải phóng Israel gắn với giao ước, phụng tự và ơn gọi trở thành dân của Thiên Chúa. Tự do được trao ban để mở ra một cách sống mới, chứ không chỉ để thay đổi vị thế xã hội.
2. Từ giải phóng đến giao ước
Tại núi Sinai, Thiên Chúa nhắc dân Israel: “Các ngươi thấy Ta đã xử với Ai Cập thế nào, đã mang các ngươi như trên cánh chim bằng mà đem đến với Ta” (Xh 19,4). Câu nói ấy xác định mục đích sâu xa của cuộc giải phóng: không chỉ đưa dân ra khỏi Ai Cập, nhưng đưa họ vào tương quan giao ước với Thiên Chúa.
Đáng chú ý là Mười Điều Răn bắt đầu bằng lời nhắc đến hành động cứu độ: “Ta là Đức Chúa, Thiên Chúa của ngươi, đã đưa ngươi ra khỏi đất Ai Cập, khỏi cảnh nô lệ” (Xh 20,2). Như thế, Lề Luật không phải điều kiện để dân được giải phóng; nó được trao ban cho một dân đã được giải phóng, nhằm hướng dẫn họ sống xứng đáng với tự do vừa nhận lãnh.
Điều này cho thấy tự do không chỉ là thoát khỏi sự thống trị của người khác. Một dân tộc có thể thoát khỏi ách nô lệ nhưng vẫn mang trong mình những thói quen của đời nô lệ: sợ hãi, bất tín, tranh giành và khuynh hướng tìm kiếm những thần tượng mới.
Tự do cần một hướng đi. Nếu không được định hướng bởi chân lý và công lý, người vừa thoát khỏi áp bức có thể trở thành kẻ áp bức người khác.
3. Giao ước mới và trái tim được biến đổi
Lịch sử Israel cho thấy một nghịch lý: dân đã nhận Lề Luật nhưng vẫn nhiều lần bất trung với giao ước. Các ngôn sứ không chỉ tố cáo những hành vi sai trái; họ còn nhận ra rằng căn nguyên của sự bất trung nằm trong chính lòng người.
Ngôn sứ Giêrêmia loan báo một giao ước mới, trong đó Thiên Chúa sẽ ghi khắc Lề Luật vào lòng dân (Gr 31,31–34). Êdêkien diễn tả lời hứa ấy bằng một hình ảnh mạnh mẽ: Thiên Chúa sẽ lấy đi trái tim bằng đá và ban trái tim bằng thịt (Ed 36,26). Ở đây, Kinh Thánh tiến thêm một bước quan trọng. Con người không chỉ cần biết điều thiện, cũng không chỉ cần những luật lệ công bằng. Họ cần được biến đổi từ bên trong, nơi phát sinh những lựa chọn và hành động.
Một người có thể thuộc lòng những nguyên tắc đạo đức mà vẫn lạnh lùng trước đau khổ của người khác. Một cộng đồng có thể sở hữu những quy định rất chặt chẽ mà vẫn thiếu lòng thương xót. Luật lệ có thể ngăn chặn một số hành vi sai trái, nhưng không tự nó tạo nên một trái tim biết yêu thương.
Lời hứa về giao ước mới không phủ nhận giá trị của Lề Luật. Nó hướng đến sự hoàn thành sâu xa hơn: điều thiện không chỉ được ghi trên bia đá hay trong những bản quy định, nhưng được khắc ghi trong lòng người. Chính tại đây, lịch sử cứu độ mở ra một niềm hy vọng vượt quá khả năng tự hoàn thiện của con người: Thiên Chúa không chỉ dạy con người phải sống thế nào, nhưng còn hứa ban cho họ một trái tim mới để có thể sống theo điều thiện.
VIII. ĐỨC KITÔ – MẠC KHẢI TRỌN VẸN VỀ CON NGƯỜI
1. Ngôi Lời làm người – Thiên Chúa bước vào lịch sử nhân loại
Tin Mừng Gioan công bố một biến cố vượt quá mọi suy đoán của con người: “Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta” (Ga 1,14). Trong mầu nhiệm Nhập Thể, Thiên Chúa không chỉ gửi đến nhân loại một giáo huấn hay một vị sứ giả. Chính Ngôi Lời vĩnh cửu đã đảm nhận nhân tính, bước vào lịch sử và chia sẻ thân phận con người, ngoại trừ tội lỗi (x. Dt 4,15). Điều này không có nghĩa Thiên Chúa đánh mất thần tính để trở thành con người. Đức tin Kitô giáo tuyên xưng Đức Giêsu Kitô là Thiên Chúa thật và người thật, một Ngôi Vị trong hai bản tính, không lẫn lộn cũng không phân chia.[39]
Ý nghĩa nhân học của mầu nhiệm ấy thật sâu xa. Thiên Chúa không xem thân phận con người là điều bất xứng để Người đảm nhận. Trong Đức Giêsu, đời sống con người với những giới hạn của thân xác, những tương quan, lao động, mệt mỏi và đau khổ trở thành nơi diễn ra lịch sử cứu độ. Người không chỉ nói về lòng thương xót, nhưng chạm đến người phong hủi; không chỉ giảng về sự tha thứ, nhưng đón nhận người tội lỗi; không chỉ nói về tình yêu, nhưng trao ban chính mạng sống mình. Những hành động ấy không đơn giản minh họa một học thuyết đạo đức. Chúng cho thấy Thiên Chúa nhìn con người bằng ánh mắt nào.
2. Đức Kitô – Ađam mới và nhân tính được kiện toàn
Thánh Phaolô đặt Đức Kitô trong tương quan với Ađam: “Như vì một người duy nhất mà tội lỗi đã xâm nhập trần gian… thì cũng nhờ một người duy nhất là Đức Giêsu Kitô mà ân sủng được ban tràn đầy” (x. Rm 5,12–21).
Trong Ađam, tự do có thể trở thành sự khước từ Thiên Chúa; nơi Đức Kitô, tự do được thể hiện trọn vẹn trong sự vâng phục của tình yêu. Nếu con người sa ngã vì muốn chiếm lấy sự sống như một quyền sở hữu tuyệt đối, Đức Kitô trao ban chính mạng sống mình trong sự tín thác hoàn toàn vào Chúa Cha.
Thánh Phaolô diễn tả mầu nhiệm ấy trong bài thánh thi gửi tín hữu Philípphê: Đức Kitô, vốn dĩ là Thiên Chúa, đã tự hạ, mang lấy thân phận tôi tớ và vâng phục cho đến chết trên thập giá (Pl 2,6–8). Ở đây, sự lớn lao không được đo bằng khả năng thống trị, nhưng bằng tình yêu có thể tự hiến. Tự do không đạt đến đỉnh cao khi con người không còn lệ thuộc vào bất cứ ai, nhưng khi họ có khả năng trao ban chính mình mà không đánh mất phẩm giá.
Thánh Irênê diễn tả công trình cứu độ của Đức Kitô bằng tư tưởng quy tụ (anakephalaiōsis): nơi Người, lịch sử nhân loại được đảm nhận và dẫn tới sự hoàn thành theo ý định của Thiên Chúa.[40]
Chính trong viễn tượng ấy, Công đồng Vaticanô II khẳng định: “Thực vậy, mầu nhiệm con người chỉ thực sự được sáng tỏ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể.”[41] Đây là điểm quy tụ của hành trình chúng ta đang theo đuổi. Đức Kitô không chỉ cho con người biết thêm một số chân lý về bản thân; nơi Người, nhân tính được biểu lộ trong tương quan trọn vẹn với Chúa Cha và trong tình yêu tự hiến cho nhân loại.
3. Một quyền lực không thống trị
Trong bữa Tiệc Ly, Đức Giêsu đứng dậy, lấy khăn thắt lưng và rửa chân cho các môn đệ (Ga 13,1–15). Hành động ấy đảo ngược quan niệm thông thường về địa vị và quyền lực. Đấng được các môn đệ gọi là Thầy và là Chúa đã thực hiện công việc của người phục vụ.
Trước đó, Người đã dạy: “Ai muốn làm lớn giữa anh em thì phải làm người phục vụ anh em” (Mc 10,43).
Đây không chỉ là lời khuyên dành cho người lãnh đạo. Nó mạc khải một cách hiểu mới về sự lớn lao của con người: quyền lực đạt tới ý nghĩa chính đáng khi trở thành khả năng nâng đỡ sự sống và phẩm giá của người khác.
Một người có thể sở hữu quyền hành mà thiếu uy tín đạo đức; có thể điều khiển nhiều người mà không giúp ai trưởng thành. Ngược lại, một người không có địa vị vẫn có thể đem lại ảnh hưởng sâu xa nhờ sự chân thành, công chính và tinh thần phục vụ.
Đức Giêsu không phủ nhận mọi hình thức quyền bính. Người thanh luyện quyền bính khỏi tham vọng thống trị và đặt nó dưới đòi hỏi của tình yêu. Đối với Giáo Hội, điều này mang một hệ quả đặc biệt: quyền bính không thể được xem như đặc quyền của người nắm giữ chức vụ, nhưng là trách nhiệm phục vụ những con người được trao phó. Khi quyền lực làm tổn thương phẩm giá, che giấu sự thật hoặc biến người khác thành công cụ, nó đã phản bội chính mẫu mực của Đức Kitô.
4. Thập giá và Phục sinh – Khi sự chết không còn là tiếng nói cuối cùng
Nếu mầu nhiệm Nhập Thể cho thấy Thiên Chúa đảm nhận thân phận con người, thì thập giá đưa sự đảm nhận ấy đến tận cùng. Đức Giêsu không chỉ chia sẻ những giới hạn thông thường của đời sống. Người còn chịu sự phản bội, bất công, nhục nhã và cái chết của một người bị kết án.
Trên thập giá, Người kêu lên: “Lạy Thiên Chúa, Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?” (Mc 15,34). Lời ấy cho thấy chiều sâu của đau khổ mà Người đã thực sự trải qua. Nhưng tiếng kêu ấy cũng thuộc lời cầu nguyện của Thánh vịnh 22, mở ra một chân trời tín thác giữa thử thách.
Kitô giáo không tuyên bố đau khổ tự nó là điều tốt, cũng không xem thập giá như lý do để buộc người bị áp bức cam chịu bất công. Điều mạc khải nơi thập giá là tình yêu Thiên Chúa đi vào tận cùng thân phận bị tổn thương của con người mà không khuất phục trước sự dữ.
Tuy nhiên, thập giá không thể bị tách khỏi Phục sinh. Nếu Đức Kitô chỉ chết như một người công chính bị sát hại, câu chuyện của Người vẫn có thể được hiểu như một bi kịch cao quý. Chính biến cố Phục sinh làm nên trọng tâm của niềm tin Kitô giáo: Thiên Chúa đã cho Đấng chịu đóng đinh sống lại, mở ra một tương lai vượt quá quyền lực của tội lỗi và sự chết (x. 1 Cr 15,12–26).
Thánh Phaolô gọi Đức Kitô Phục sinh là “hoa quả đầu mùa của những kẻ đã an giấc” (1 Cr 15,20). Niềm hy vọng ấy không chỉ hướng đến việc linh hồn tiếp tục tồn tại, nhưng đến sự phục sinh và hoàn thành của toàn thể con người trong công trình cứu độ của Thiên Chúa. Vì thế, sự chết không còn được xem là tiếng nói cuối cùng về số phận nhân loại.
Điều ấy không xóa bỏ những mất mát và đau khổ hiện tại. Nhưng nó cho phép con người sống và hành động trong một niềm hy vọng không bị giới hạn bởi những gì lịch sử trước mắt có thể bảo đảm.
5. Đức Kitô – Sự viên mãn không khép lại cuộc tìm kiếm
Sau hành trình dài của tư tưởng nhân loại, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Đức Kitô có thực sự đáp ứng mọi khát vọng mà các triết thuyết và tôn giáo đã theo đuổi?
Không thể trả lời đơn giản rằng Kitô giáo giải quyết mọi vấn nạn của con người. Mỗi truyền thống có những tiền đề và cùng đích riêng, đôi khi khác biệt sâu xa. Đức Kitô không đến để hoàn tất mọi chương trình mà con người đã hoạch định, cũng không cung cấp những lời giải có sẵn cho mọi vấn đề khoa học, chính trị hay lịch sử.
Điều mới mẻ nơi Đức Kitô không chỉ là một giáo huấn cao đẹp về chân lý, tự do hay tình yêu, nhưng là chính con người và công trình cứu độ của Người. Trong khi con người tìm cách xác lập giá trị qua năng lực và thành tựu, Người mạc khải một phẩm giá bắt nguồn từ tình yêu nhưng không của Thiên Chúa. Trong khi nhân loại tìm những con đường vượt thoát khổ đau, Người đi vào tận cùng thân phận ấy và mở ra niềm hy vọng Phục sinh.
Tuy nhiên, đức tin không làm cho mọi đau khổ biến mất, cũng không thay thế những nỗ lực của khoa học, triết học và trách nhiệm lịch sử. Mạc khải Kitô giáo không miễn trừ con người khỏi bổn phận tiếp tục tìm kiếm chân lý, xây dựng công lý và chăm sóc thế giới.
Sự viên mãn nơi Đức Kitô là một xác tín thần học về mạc khải và ơn cứu độ, chứ không phải lời tuyên bố rằng mọi câu hỏi của nhân loại đã có lời giải thích hoàn chỉnh.
Đức Kitô không khép lại cuộc tìm kiếm của con người bằng một hệ thống giải đáp cuối cùng; Người mở cuộc tìm kiếm ấy đến một chân trời mà con người không thể tự mình đạt tới.
IX. TỪ PHẨM GIÁ ĐẾN TRÁCH NHIỆM LÀM NGƯỜI
Nếu con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa và được mời gọi nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô, thì phẩm giá không thể chỉ là một khái niệm để tuyên xưng. Nó phải trở thành nguyên tắc định hướng cách con người sống với nhau.
1. Trở nên người thân cận
Trong dụ ngôn người Samari nhân hậu (Lc 10,25–37), một người thông luật hỏi Đức Giêsu: “Ai là người thân cận của tôi?” Câu hỏi ấy dường như muốn xác định ranh giới của bổn phận yêu thương: tôi có trách nhiệm với những ai, và trách nhiệm ấy dừng lại ở đâu?
Nhưng sau khi kể câu chuyện người bị cướp đánh trọng thương, Đức Giêsu đặt lại câu hỏi: “Theo ông nghĩ, trong ba người đó, ai đã tỏ ra là người thân cận với người đã bị rơi vào tay kẻ cướp?” (Lc 10,36). Sự thay đổi ấy thật sự quyết định. Vấn đề không còn là ai đủ điều kiện để được tôi yêu thương, nhưng là tôi có sẵn sàng trở nên người thân cận của người đang cần giúp đỡ hay không.
Người Samari không bắt đầu bằng việc xác minh nạn nhân thuộc dân tộc, tôn giáo hay địa vị nào. Ông nhìn thấy một con người bị thương và hành động để cứu. Ở đây, phẩm giá con người không còn là một nguyên tắc trừu tượng. Nó trở thành lời đòi hỏi phải vượt qua những ranh giới của thành kiến, lợi ích và sự dửng dưng.
2. Phẩm giá được thử thách nơi người yếu thế
Một quan niệm về phẩm giá chỉ thực sự bộc lộ giá trị khi đứng trước những người không thể đem lại lợi ích cho ta.
Ta có tôn trọng người già đã mất khả năng lao động? Có kiên nhẫn với người bệnh khiến công việc của mình bị gián đoạn? Có bảo vệ người bị tổn thương khi việc bảo vệ ấy đòi hỏi phải đối diện với những quyền lực lớn hơn mình?
Những câu hỏi ấy không chỉ dành cho cá nhân, nhưng còn đặt ra cho các thiết chế xã hội, những người làm giáo dục, người lãnh đạo và cả những cộng đoàn tôn giáo.
Một tổ chức có thể công bố những nguyên tắc rất đẹp về nhân phẩm, nhưng cách tổ chức ấy đối xử với người yếu thế mới cho thấy những nguyên tắc ấy có thực sự được tôn trọng hay không.
Tình yêu Kitô giáo không dừng lại ở cảm xúc thương xót. Nó đòi hỏi sự thật, công lý và trách nhiệm. Tha thứ không có nghĩa xóa bỏ trách nhiệm của người gây hại; lòng thương xót không thể trở thành lý do để che giấu bất công.
3. Tôi đang trở thành con người như thế nào?
Sau cùng, câu hỏi “Con người là ai?” trở thành một câu hỏi về chính cuộc sống của mỗi người.
Không ai chỉ được định nghĩa bằng quá khứ, chức vụ hay thành tựu. Nhưng cũng không ai có thể tách mình khỏi trách nhiệm về những lựa chọn đang góp phần hình thành nhân cách và ảnh hưởng đến cuộc đời người khác.
Trong ánh sáng Kitô giáo, ơn gọi làm người không chỉ là phát triển những khả năng tự nhiên, nhưng còn là để ân sủng biến đổi cách ta suy nghĩ, yêu thương và hành động.
Thánh Phaolô mời gọi các tín hữu mặc lấy “con người mới” (Ep 4,24), được đổi mới theo hình ảnh Đấng Tạo Hóa (x. Cl 3,10). Đó không phải việc phủ nhận nhân tính, nhưng là để nhân tính được chữa lành và trưởng thành trong tình yêu.
Một lời nói trung thực khi gian dối có lợi hơn; một hành động bảo vệ người yếu thế khi im lặng an toàn hơn; một sự tha thứ không phủ nhận công lý; một lần can đảm nhận lỗi thay vì đổ trách nhiệm cho người khác – những lựa chọn ấy không chỉ là những hành vi đạo đức riêng lẻ. Chúng góp phần định hình con người mà ta đang trở thành.
Phẩm giá là ân ban ta nhận được; sống xứng đáng với phẩm giá ấy là trách nhiệm được trao phó cho tự do của mỗi người.
KẾT LUẬN – CON NGƯỜI, MỘT MẦU NHIỆM ĐƯỢC MỞ RA
“Con người là ai?” Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy đã dẫn chúng ta qua nhiều nền văn hóa, triết thuyết và truyền thống tôn giáo. Mỗi con đường mở ra một khám phá về con người, nhưng cũng để lại những vấn nạn chưa có lời giải đáp cuối cùng. Bởi con người vừa có khả năng vươn tới chân lý, vừa có thể tự lừa dối mình; vừa khao khát tự do, vừa dễ trở thành nô lệ cho chính tham vọng; vừa kiến tạo những thành tựu phi thường, vừa có thể gây nên những thảm họa khủng khiếp. Con người càng chứng tỏ sức mạnh của mình, càng phải đối diện với câu hỏi về ý nghĩa và cùng đích của sức mạnh ấy.
Mạc khải Kinh Thánh mở ra một chân trời khác. Con người không phải một hiện hữu ngẫu nhiên, tự mình xác lập giá trị và cùng đích, nhưng là thụ tạo được Thiên Chúa yêu thương, mang hình ảnh Người và được mời gọi bước vào sự sống của Người. Dẫu tự do bị thương tổn bởi tội lỗi, con người không bị bỏ mặc trong sự đổ vỡ của mình. Nơi Đức Giêsu Kitô, Thiên Chúa không chỉ tỏ cho con người biết phẩm giá của họ, nhưng còn đảm nhận chính thân phận con người, đi vào tận cùng khổ đau và sự chết để mở ra niềm hy vọng Phục sinh.
Tuy nhiên, mạc khải không biến mầu nhiệm con người thành một bài toán đã có lời giải hoàn chỉnh. Đức tin không xóa bỏ những giới hạn của lý trí, những bi kịch của lịch sử hay trách nhiệm tiếp tục tìm kiếm chân lý và xây dựng một thế giới nhân bản hơn. Điều được soi sáng nơi Đức Kitô chính là chiều sâu và cùng đích của hiện hữu: con người được sinh ra từ tình yêu, được cứu chuộc trong tình yêu và được mời gọi đạt tới sự viên mãn trong tình yêu.
Từ đây, câu hỏi “Con người là ai?” không còn chỉ hướng về một định nghĩa, nhưng trở thành lời chất vấn về chính cuộc đời: Tôi đang trở thành con người như thế nào? Tôi đã làm gì với sự sống được trao ban, với tự do mình đang có, và với những con người được đặt trên đường đời của mình? Bởi phẩm giá không chỉ là một chân lý để nhận biết, nhưng còn là một sự thật đòi được tôn trọng và thể hiện trong từng tương quan.
Sau tất cả những nỗ lực tìm hiểu chính mình, con người vẫn đứng trước một mầu nhiệm lớn hơn khả năng nhận thức của mình. Nhưng trong ánh sáng Đức Kitô, mầu nhiệm ấy không còn là một khoảng tối vô định: đó là một cuộc đời được Thiên Chúa biết đến, yêu thương và mời gọi đi vào sự hiệp thông với Người.
Cuối cùng, điều sâu xa nhất con người khám phá về chính mình không chỉ là mình có khả năng tìm kiếm Thiên Chúa, mà là Thiên Chúa đã tìm kiếm và yêu thương mình trước. Và nơi Đức Kitô, con người được mời gọi trở nên trọn vẹn điều mình đã được tạo dựng để trở thành.
Lm. Thái Nguyên
[1] Nguyễn Văn Khoa, Socrates thành Athens, Đối thoại Socratic I, dịch, chú giải và dẫn nhập Nguyễn Văn Khoa (Hà Nội: NXB Tri Thức, 2011), tr. 61–114.
[2] Plato, Apology (Biện hộ), 38a. Câu Hy Lạp thường được dịch sang tiếng Anh: “The unexamined life is not worth living for a human being.”
[3] Plato, Republic (Cộng hòa), quyển IV, 436a–441c; về công chính như trật tự của linh hồn, xem 441d–444a.
[4] Aristotle, Nicomachean Ethics (Đạo đức học Nicomachus), quyển I, 1097b–1098a.
[5] Aristotle, Nicomachean Ethics, quyển II, 1103a–1103b.
[6] Aristotle, Nicomachean Ethics, quyển VIII–IX, đặc biệt 1156b–1157a, về tình bạn dựa trên nhân đức.
[7] Luận Ngữ, thiên XII, Nhan Uyên, 12.1: “克己復禮為仁” (Khắc kỷ phục lễ vi nhân).
[8] Luận Ngữ, thiên XV, Vệ Linh Công, 15.24: “己所不欲,勿施於人” (Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân).
[9] Mạnh Tử, thiên Công Tôn Sửu thượng, 2A:6, về ví dụ đứa trẻ sắp rơi xuống giếng và bốn mầm mống đạo đức.
[10] Tuân Tử, thiên XXIII, Tính ác (性惡), về quan niệm bản tính con người và vai trò của lễ nghĩa, giáo hóa.
[11] Đạo Đức Kinh, chương 1: “道可道,非常道” (Đạo khả đạo, phi thường Đạo).
[12] Đạo Đức Kinh, chương 25: “人法地,地法天,天法道,道法自然” (Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp Đạo, Đạo pháp tự nhiên).
[13] Đạo Đức Kinh, chương 37 và 48, về vô vi (無為).
[14] Kinh Chuyển pháp luân (Dhammacakkappavattana Sutta), Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya), SN 56.11, về Tứ Diệu đế.
[15] Kinh Vô ngã tướng (Anattalakkhaṇa Sutta), Tương Ưng Bộ Kinh, SN 22.59, về năm uẩn và giáo lý vô ngã.
[16]René Descartes, Discours de la méthode (Diễn luận về phương pháp), phần IV, 1637, tiếng Pháp Je pense, donc je suis; công thức Latin Cogito, ergo sum xuất hiện trong Principia philosophiae (Các nguyên lý triết học), I, §7, 1644. Bản tiếng Việt: René Descartes, Những suy niệm siêu hình học, Trần Thái Đỉnh dịch, dẫn lộ và chú giải, Bộ Quốc gia Giáo dục, Sài Gòn, 1962.
[17] René Descartes, Meditationes de prima philosophia, Suy niệm II, về res cogitans; Suy niệm VI, về sự phân biệt và kết hợp giữa tâm trí và thân xác. Tham khảo bản tiếng Việt trong Triết học Descartes, Trần Thái Đỉnh dịch và chú thích, NXB Văn học, 2005.
[18] Immanuel Kant, Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (Đặt nền tảng cho siêu hình học về luân lý), phần II, Akademie-Ausgabe (AA) 4:421.
[19] Immanuel Kant, Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, phần II, AA 4:429. Tham khảo thêm bản dịch tiếng Việt của Bùi Văn Nam Sơn, Phê phán lý tính thực hành, NXB Tri Thức, Hà Nội, 2007.
[20] Karl Marx, Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844 (Bản thảo kinh tế – triết học năm 1844). Bản tiếng Việt: C. Mác và Ph. Ăng-ghen, Toàn tập, tập 42, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 126–146.
[21] Friedrich Nietzsche, Zur Genealogie der Moral (Về phả hệ của luân lý), khảo luận I, đặc biệt §§10–11, về ressentiment và sự hình thành các phán đoán luân lý.
[22] Friedrich Nietzsche, Die fröhliche Wissenschaft (Khoa học vui), §125, “Kẻ điên”, và §343, về những hệ quả của biến cố được diễn tả bằng lời tuyên bố “Thiên Chúa đã chết”.
[23] Sigmund Freud, Die Traumdeutung (Giải thích giấc mơ), 1900; xem thêm Zur Psychopathologie des Alltagslebens (Tâm bệnh học đời sống thường ngày), 1901. Có một cuốn sách tiếng Việt có nhan đề Giải mã giấc mơ: Tâm lý ứng dụng theo nghiên cứu của Sigmund Freud, do Ngân Hà dịch, NXB Lao Động, 2022, được thư viện ghi tác giả là Isador Henry Coriat, không phải Freud.
[24] Jean-Paul Sartre, L'existentialisme est un humanisme (Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản), 1946. Bản tiếng Việt, Đinh Hồng Phúc dịch, NXB Tri Thức, Hà Nội, 2015.
[25] Jean-Paul Sartre, L'Être et le Néant (Tồn tại và hư vô), 1943, phần I, chương II, về mauvaise foi (ngụy tín/tự dối mình).
[26] Liang Shuming (Lương Thấu Minh), Dong-Xi wenhua ji qi zhexue (東西文化及其哲學, Đông Tây văn hóa và triết học), 1921.
[27] Nishida Kitarō, Zen no kenkyū (善の研究, Nghiên cứu về cái thiện), 1911, phần I, về kinh nghiệm thuần túy. Bản tiếng Anh: An Inquiry into the Good, Masao Abe và Christopher Ives dịch, Yale University Press, 1990.
[28] Mou Zongsan (Mâu Tông Tam), Xinti yu xingti (心體與性體, Tâm thể và tính thể), 1968–1969; xem thêm Zhi de zhijue yu Zhongguo zhexue (智的直覺與中國哲學, Trực giác trí tuệ và triết học Trung Quốc), 1971.
[29] M. K. Gandhi, An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth (Tự truyện: Câu chuyện những thử nghiệm của tôi với chân lý), nguyên tác tiếng Gujarati xuất bản từng kỳ từ năm 1925, bản tiếng Anh do Mahadev Desai dịch; xem thêm Gandhi, Hind Swaraj or Indian Home Rule, 1909.
[30] Rabindranath Tagore, Nationalism, Macmillan, 1917, đặc biệt các bài diễn thuyết “Nationalism in the West” và “Nationalism in India”. Về cuộc trao đổi giữa Tagore và Gandhi, xem thêm Tagore, “The Call of Truth”, The Modern Review, 1921, và Gandhi, “The Great Sentinel”, Young India, 1921.
[31] J. Krishnamurti, bài diễn văn giải tán Order of the Star tại Ommen, Hà Lan, ngày 3-8-1929.
[32] J. Krishnamurti, The First and Last Freedom (Tự do đầu tiên và cuối cùng), 1954. Có thể tham khảo các bản tiếng Việt: Phạm Công Thiện dịch, NXB An Tiêm, 1968;
[33] Kahlil Gibran, The Prophet (Nhà tiên tri), Alfred A. Knopf, New York, 1923, các chương “On Love”, “On Marriage”, “On Children” và “On Freedom”.
[34] X. St 1,26–28. Về hình ảnh Thiên Chúa và phẩm giá con người, xem Ủy ban Thần học Quốc tế, Communion and Stewardship: Human Persons Created in the Image of God (Hiệp thông và quản lý: Con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa), 2004, đặc biệt các số 5–10, 22–24.
[35] Thánh Irênê thành Lyon, Adversus haereses (Chống lạc giáo), IV, 20, 7: “Gloria enim Dei vivens homo; vita autem hominis visio Dei” – “Vinh quang của Thiên Chúa là con người sống; còn sự sống của con người là được chiêm ngưỡng Thiên Chúa.” Cần giữ cả hai vế để không làm nghèo ý nghĩa thần học của câu trích.
[36] X. St 2,7; Tv 103(104),29–30. Xem Hiến chế Dei Verbum, số 12. Về mối liên hệ giữa tạo dựng và khoa học, và Giáo lý Hội Thánh Công giáo, các số 282–289.
[37] Đức Phanxicô, Thông điệp Laudato si’ (Chúc tụng Chúa), 2015, các số 67–69, về việc đọc đúng lệnh truyền làm chủ trái đất và trách nhiệm chăm sóc công trình tạo dựng.
[38]Thánh Augustinô, De civitate Dei (Thành đô Thiên Chúa), XIV, 28, về hai tình yêu hình thành hai thành đô; xem thêm Confessiones (Tự thuật), I, 1.
[39] Công đồng Chalcedon (451), Định tín về Đức Kitô, trong Heinrich Denzinger – Peter Hünermann, Enchiridion symbolorum, DH 301–302. Xem thêm Giáo lý Hội Thánh Công giáo, các số 464–469.
[40] Thánh Irênê, Adversus haereses, III, 18, 1; III, 21, 10; V, 14, 1, về Đức Kitô quy tụ và phục hồi nhân loại trong chính Người. Thuật ngữ anakephalaiōsis cũng gắn với Ep 1,10.
[41] Công đồng Vaticanô II, Hiến chế Gaudium et spes, số 22.

